سخن از شب قدر است این مهمترین شب سال، شب سرنوشت ساز، شبى كه ملائكه و روح در آن نازل شده و به خدمت امام زمان مى‏رسند، و... با توجه به اهمیت این شب شریف در این مقاله نگاه كوتاهى به این شب خواهیم كرد. در این مقاله كوتاه پس از بررسى كوتاهى در باره شب قدر به مهمترین سوالاتى كه در این زمینه وجود دارد پاسخ مى‏دهیم هر چند براى رعایت ارتباط آنچه در متن آمده در غالب موارد از آوردن متن سوال خوددارى كرده‏ایم و امیدواریم این مقاله مورد نظر اهل فضل قرار گیرد.

اولین بحثى كه در این‏باره وجود دارد معناى قدر است و این كه چرا این شب به شب قدر نامگذارى شده است:
قدر در لغت به معناى تقدیر و اندازه‏گیرى و نیز به معناى اندازه است.(1)
ابن منظور در این‏باره مى‏نویسد:
القَدْرُ و القَدَر: القضاء و الحُكم و هو ما یُقَدِّره اللَّهُ عزوجل مِن القضاءِ و یحكم به من الامور. قال‏اللَّه عزوجل انّا انزلناه فى لیلةالقدر اى الحكم كما قال تعالى فیها یُفرق كلُ امرٍ حكیم.(2)
شب قدر به این جهت «قدر» نامیده شده كه جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین مى‏شود، شاهد این معنا آیه 3 و 4 سوره دخان است كه مى‏فرماید:
«إِنَ‏آ أَنزَلْنَهُ فِى لَیْلَة مُّبَرَكَة إِنَّا كُنَّا مُنذِرِین فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْر حَكِیم»(3)
ما این كتاب مبین را در شبى پر بركت نازل كردیم، و ما همواره انذار كننده بوده ایم، در آن شب كه هر امرى بر طبق حكمت خداوند تنظیم و تعیین مى‏گردد.
در نام گذارى، مناسبت لازم است. و در این موضوع، نیز مناسبت رعایت شده است و به خاطر مناسبت‏هایى كه بین این شب و مقدرات انسان وجود دارد این شب به شب قدر نامگذارى شده است خلاصه وجوه و مناسبت‏هایى كه در این باره گفته شده عبارت است از:
1. شب قدر، به این جهت (قدر) نامیده شده كه همه مقدرات بندگان، در تمام سال در این شب نازل مى‏شود.
2. بعضى نیز گفته‏اند: آن شب را، به این جهت، شب قدر نامیده‏اند كه؛ داراى قدر و شرافت عظیمى است.
3. و یا به خاطر آن كه، قرآن با تمام قدر و منزلتش، بر رسول والا قدر، و به وسیله فرشته صاحب قدر، نازل گردید.
4. یا این كه مقدر شده، قرآن در آن نازل گردد.
5. یا این كه، هر كس این شب را احیا بدارد، صاحب قدر و مقام و منزلت مى‏شود.
6. یا این كه در آن شب، آن قدر فرشته نازل مى‏شود، كه عرصه زمین بر آن‏ها تنگ مى‏شود.
این‏ها، مناسبت‏هایى است كه براى این نام‏گذارى، گفته شده(4) و مى‏توان بین همه آنها جمع كرد گرچه تعبیر اول از همه مناسب‏تر و معروف‏تر(5) است.

شب قدر در امت‏هاى پیشین‏
--------------------------------
در این كه شب قدر در امت‏هاى پیشین نیز بوده است یا خیر دو دسته روایت وجود دارد از برخى از روایت‏ها فهمیده مى‏شود كه آرى شب قدر در امت‏هاى پیشین هم بوده است و برخى از دانشمندان ادعاى اجماع بر این مطلب نیز كرده‏اند(6) چنانكه در روایتى از پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله وسلم مى‏خوانیم : هر پیامبرى كه مى‏آمده شب قدرى داشته است.(7)
در روایت دیگرى به نقل از امام پنجم مى‏خوانیم:
7- امام باقرعلیه السلام فرمود:
لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ لَیْلَةَ الْقَدْرِ أَوَّلَ مَا خَلَقَ الدُّنْیَاو لَقَدْ خَلَقَ فِیهَا أَوَّلَ نَبِیٍّ یَكُونُ وَ أَوَّلَ وَصِیٍّ یَكُونُ‏ وَ لَقَدْ قَضَى أَنْ یَكُونَ فِی كُلِّ سَنَةٍ لَیْلَةٌ یَهْبِطُ فِیهَا بِتَفْسِیرِ الْأُمُورِ إِلَى مِثْلِهَا مِنَ السَّنَةِ الْمُقْبِلَةِ مَنْ جَحَدَ ذَلِكَ فَقَدْ رَدَّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَه‏
لِأَنَّهُ لَا یَقُومُ الْأَنْبِیَاءُ وَ الرُّسُلُ وَ الْمُحَدَّثُونَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ عَلَیْهِمْ حُجَّةٌ بِمَا یَأْتِیهِمْ فِی تِلْكَ اللَّیْلَةِ مَعَ الْحُجَّةِ الَّتِی یَأْتِیهِمْ بِهَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام.
قُلْتُ وَ الْمُحَدَّثُونَ أَیْضاً یَأْتِیهِمْ جَبْرَئِیلُ أَوْ غَیْرُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ علیه السلام.
قَالَ أَمَّا الْأَنْبِیَاءُ وَ الرُّسُلُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَلَا شَكَ‏ وَ لَا بُدَّ لِمَنْ سِوَاهُمْ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ خُلِقَتْ فِیهِ الْأَرْضُ إِلَى آخِرِ فَنَاءِ الدُّنْیَا أَنْ تَكُونَ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ حُجَّةٌ یَنْزِلُ ذَلِكَ فِی تِلْكَ اللَّیْلَةِ إِلَى مَنْ أَحَبَّ مِنْ عِبَادِه‏ وَ ایْمُ اللَّهِ لَقَدْ نَزَلَ الرُّوحُ وَ الْمَلَائِكَةُ بِالْأَمْرِ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ عَلَى آدَمَ‏ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا مَاتَ آدَمُ إِلَّا وَ لَهُ وَصِیٌّ وَ كُلُّ مَنْ بَعْدَ آدَمَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ قَدْ أَتَاهُ الْأَمْرُ فِیهَا وَ وَضَعَ لِوَصِیِّهِ مِنْ بَعْدِهِ و ایْمُ اللَّهِ إِنْ كَانَ النَّبِیُّ لَیُؤْمَرُ فِیمَا یَأْتِیهِ مِنَ الْأَمْرِ فِی تِلْكَ اللَّیْلَةِ مِنْ آدَمَ إِلَى مُحَمَّدٍ ص أَنْ أَوْصِ إِلَى فُلَان(8)
چنان كه ابوذر مى‏گوید به پیامبر عرضه داشتم: یا رسول اللَّه آیا شب قدر، شبى است كه در عهد انبیاء هم امر بر آنان نازل مى‏شده؟ و چون از دنیا مى‏رفتند نزول امر در آن شب تعطیل شده است ؟ فرمود: نه بلكه شب قدر تا قیامت هست.(9) با توجه به این احادیث ثابت مى‏شود كه چنین شبى همیشه بوده و هست.
در برابر این دسته از روایات از برخى از روایات فهمیده مى‏شود كه شب قدر در زمان نزول قرآن و عصر پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم بوده امّا در امت‏هاى پیشین و ادیان گذشته نمى توان آن را اثبات كرد؛ زیرا در روایات متعددى وارد شده كه این، از مواهب الهى بر امت اسلام است.
به عنوان نمونه در روایتى مى‏خوانیم: در محضر پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم از مردى از بنى اسرائیل سخن به میان آمد كه هزار ماه در راه خداوند جهاد كرده بود. پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم آرزو كرد اى كاش چنین مردانى در امتش وجود داشته باشد، از این رو به درگاه الهى دست به دعا برداشت و از كوتاهى عمر مسلمانان و عبادت كم آن‏ها به درگاه الهى ناله كرد. خداوند منان براى دلجویى پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم فرمود: شب قدر از هزار ماه كه یكى از بنى اسرائیل جهاد كرده بود بهتر است و آن شب را براى تو و امتت بعد از تو قرار داده ام تا روز قیامت.(10)
برخى از مفسّران نیز این نظریه را پذیرفته‏اند كه شب قدر در زمان نزول قرآن و عصر پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم بوده امّا در امت‏هاى پیشین نمى‏توان آن را اثبات كرد.(11)
با توجه به روایات دسته اول و دوم شاید بتوان بین این دو دسته روایت جمع كرد كه مقصود از روایات دسته اول این است كه شب قدر در زمان پیامبران پیشین هم وجود داشته است، ولى از این‏كه امت پیامبران پیشین از فضایل آن بهره‏اى داشته‏اند از آنها فهمیده نمى‏شود ولى امت اسلام برابر روایت‏هاى دسته دوم از آن بهره‏مند هستند.

شبى بهتر از هزار ماه‏
--------------------------
همگى مى‏دانیم كه شب قدر از هزار ماه بهتر است چنانكه قرآن در این باره مى‏فرماید:ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل كردیم و تو چه مى‏دانى شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است. فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگار خود براى تقدیر هر كارى نازل مى‏شوند. آن شب انباشته از سلامت، بركت و رحمت تا طلوع صبح است.(12)
آن چه در این باره توجه به آن مهم است این است كه معنى این كه شب قدر از هزار ماه بهتر است چیست و این كه چرا چنین است:
منظور از برترى این شب از هزار ماه، این است كه اِحیا و بیدار ماندن و به عبادت پرداختن در این شب، از عبادت هزار ماهى كه در آن شب قدر نباشد(13) بهتر است. چنانكه در سوره دخان خداوند این شب را مبارك خوانده و فرمود:
«انّا انزلناه فى لیلة مباركة».(14)
منظور از مبارك بودن این شب است كه ظرفیت و گنجایش خیر كثیرى داشته، چون بركت به معناى خیر كثیر است و قرآن خیر كثیرى بود كه در آن شب نازل شده و رحمت واسعه‏اى بود كه دامنش همه خلق را گرفت در ادامه مى‏فرماید:
«فیها یفرق كل امر حكیم».(15)
كه مقصود این است در این شب، امور و احكام و معارفى كه به صورت كلى و اجمالى بر پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم نازل شده بود، جزئیات آن به صورت تفصیلى بیان مى‏شود.(16) پس از توضیحى كه درباره شب قدر بیان شد، علت برترى و بهتر بودن شب قدر از هزار ماه نیز روشن شد زیرا برترى این شب از هزار ماه، براى ارزش عبادت و احیاى آن شب است، روایات فراوانى كه درباره فضیلت شب قدر و فضیلت عبادت در آن شب در كتاب‏هاى روایى شیعه و اهل سنت آمده است، این معنا را تأیید مى‏كنند.
افزون بر این، نزول قرآن، نزول بركات، رحمت الهى و فرشتگان بر امام زمان علیه السلام در آن شب، سبب مى‏شود تا از هزار ماه برتر باشد.(17)

شبى ناشناخته
-------------------
با توجه به فضایل بسیار زیادى كه شب قدر دارد بسیارى از مردم مایلند شب قدر شب مشخصى باشد تا در همان شب به عبادت و راز و نیاز بپردازند و مطمئن باشند اعمال آنها در شب قدر واقع شده است ولى شب قدر براى مسلمانان ناشناخته بوده و به طور مشخص تعیین نشده است، این در حالى است كه پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم كه پیامبر رحمت براى بندگان خداست، از آن آگاه بود و قرآن در شب قدر بر آن حضرت نازل شده است.
حال سوال این جاست كه چرا پیامبر و امامان آن را به صورت واضح و روشن براى مردم مشخص نكردند، پس در این باره بررسى دو مطلب حائز اهمیت است: الف) علم پیامبر و امامان به شب قدر. ب) علت روشن نكردن آن براى مردم.
شكّى نیست كه پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم و امامان معصوم علیهم السلام از این كه شب قدر كدام شب است به طور كامل اطلاع داشته‏اند و دارند، به علت آن كه ملائكه و روح در آن شب بر آنان نازل مى‏شوند؛ به همین جهت، وقتى از امام باقر علیه السلام مى‏پرسند كه آیا شما مى‏دانید شب قدر كدام شب است؟ مى‏فرماید: چگونه نمى دانیم، در حالى كه در آن شب، فرشتگان در گرد ما دور مى‏زنند! در باره علت اختفاى این شب براى ما باید به چند نكته مهم توجه شود:
1. بسیارى اعتقاد دارند مخفى بودن شب قدر میان شب‏هاى سال یا شب‏هاى ماه مبارك رمضان، براى آن است كه مردم به همه این شب‏ها اهمیت دهند، همان گونه كه خداوند رضاى خود را در میان انواع طاعات پنهان كرده تا مردم به همه طاعات روى آورند و غضبش را در میان گناهان پنهان كرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را میان مردم مخفى كرده تا همه را احترام كنند، اجابت را میان دعاها پنهان كرده تا مردم به همه دعاها روآورند و...
2. اگر این شب مهم كه براى مردم فرصت مناسبى براى تجدید و اِعمال نظر در سرنوشت خود محسوب مى‏شود، یك شب معیّن و نزد شخص، شناخته شده بود، در صورتى كه شخص فراموش مى‏كرد در آن شب به عبادت و یاد خدا بپردازد و یا مشكلى برایش پیش مى‏آمد نمى توانست از آن شب استفاده كند، احساس خسارتى جبران ناپذیر مى‏كرد، به گونه اى كه همه درها را به روى خود بسته مى‏دید.
3. اگر شب قدر، شب مشخصى بود و مردم احیاناً در آن شب، به منزلت آن شب بى اعتنا و غافل مى‏ماندند مانند آن كه اكنون نسبت به شب‏هایى مانند بیست و هفتم رمضان و شب‏هاى دیگر كه احتمال شب قدر در آن‏ها بیان شده است بى‏اعتنا و غافل هستند حرمت آن شب بزرگ در دل‏ها شكسته مى‏شد.
در پاسخ به این سوال كه چرا از معصومان علیهم السلام مخفى نیست باید گفت:
1. ملائك در شب قدر، به خدمت معصومان علیهم السلام مى‏رسند چنان كه در روایت گذشت به همین علت از آن آگاهى دارند.
2. آنان رهبران دینى امت هستند و اگر از شب قدر و احكام و كیفیت آن آگاه نباشند، چگونه مردم را به آن راهنمایى كنند؟
3. احتمال‏هایى كه در صورت ظاهر بودن شب قدر، براى دیگران وجود داشت، درباره آنان وجود ندارد، یعنى نه اهل فراموشى هستند تا اگر شب قدر معین بود، آنان فراموش كنند و سپس حسرت آن را بخورند و نه اهل كوتاهى و سهل انگارى هستند تا حرمت آن را نتوانند پاس بدارند.(18)

قدر و نزول كتابهاى آسمانى‏
-------------------------------
شب قدر شبى است كه بنا بر بسیارى از روایات، كتابهاى آسمانى در آن نازل شده است، چنانكه خداوند مى‏فرماید:
«شهر رمضان الذى أُنزل فیه القرءَان هدىً للناس و بیّنت من الهدى و الفرقان..».(19)
ماه رمضان (همان ماهى است) كه قرآن، براى راهنمایى مردم، و نشانه‏هاى هدایت، و فرق میان حق و باطل در آن نازل شده است....
این آیه ثابت مى‏كند كه قرآن در ماه مبارك رمضان نازل شده است اگر این آیه در كنار آیه 3 و 4 سوره دخان قرار گیرد كه مى‏فرماید:
«إنَّا أَنزَلْنَهُ فِى لَیْلَة مُّبَرَكَة إِنَّا كُنَّا مُنذِرِین فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْر حَكِیم»(20)
ما این كتاب مبین را در شبى پر بركت نازل كردیم، و ما همواره انذار كننده بوده‏ایم، در آن شب كه هر امرى بر طبق حكمت خداوند تنظیم و تعیین مى‏گردد.
تردیدى نمى‏ماند كه شب قدر در ماه مبارك رمضان وجود دارد، زیرا جمع میان آیات قرآن، همین معنا را اقتضا مى‏كند، از یك سو مى‏فرماید:
قرآن در ماه رمضان نازل شده است.(21)
و از سوى دیگر مى‏فرماید: در شب قدر نازل گردیده است.(آیات سوره قدر)
نكته قابل توجه این است كه: برابر نظر علامه طباطبایى و بسیارى دیگر از مفسران قرآن طى دو دوره بر پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم نازل شده یكى بصورت یكجا و دفعى كه تمام قرآن بصورت اجمالى بر قلب پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم نازل شد و آن در ماه مبارك رمضان بوده «شهر رمضان الذى أنزل فیه القرءان...».(22) و دیگرى نزول تدریجى و تفصیلى كه طى 23 سال آیات قرآن از ابتداء تا انتهاء در زمانها و مكانهاى مختلف بر پیامبر نازل شدند.(23)
در شب قدر، همه قرآن به صورت دفعى و اجمالى بر قلب پیامبر نازل شده است و سوره علق چنان كه معروف است در ابتداى بعثت پیامبراكرم صلى الله علیه وآله وسلم در 27 رجب نازل شده است‏
در روایات اسلامى‏آمده كه تمام كتاب‏هاى بزرگ آسمانى، مانند: "تورات "، "انجیل "، "زبور "، "صحف " و "قرآن " در این ماه نازل شده است. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: "تورات " در ششم ماه مبارك رمضان، "انجیل " در دوازدهم، "زبور "در هیجدهم و "قرآن مجید " در شب قدر نازل شده است.(24)

تفاوت افق‏ها و شب قدر
---------------------------
یكى دیگر از مسائلى كه باید بدان توجه شود این است كه: با توجه به این كه از سوره "قدر " فهمیده مى‏شود كه شب قدر یك شب است دو سوال پیش مى‏آید:
الف) شب قدر گاهى در افق‏ها مختلف مى‏شود مثلاً در عربستان امشب ولى درایران فردا شب، شب قدر مشخص مى‏شود. این تعارض را چگونه حل مى‏كنیم و بالاخره شبى كه ملائكه در آن نازل مى‏شوند امشب است یا فرداشب ؟
ب: وقتى در نیم كره شمالى، شب است در همان زمان، در نیم كره جنوبى، روز است، اگر كسى پس از درك شب قدر در نیم كره شمالى، با هواپیما به نیم كره جنوبى برود و شب قدر آن‏ها را نیز درك كند، در نتیجه دو شب قدر را درك كرده و این با بیان سوره قدر منافات دارد؛ این ناسازگارى را چگونه توجیه مى‏كنید؟
به این سوال چند پاسخ داده شده است. یكى این كه: در روایات آمده است: شب قدر، همه 24 ساعت شبانه روز را در بر مى‏گیرد؛ امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:
لیلة القدر فى كل سنة و یومها مثل لیلتها
در طول سال، یك شب قدر وجود دارد و روز آن [روز شب قدر ]مثل شب آن است.(25)
از این رو، هنگامى‏كه به خاطر تفاوت افق در دو كشور دو شب متفاوت شب قدر اعلام مى‏شود همه افرادى كه در آن دو كشور هستند، شب قدر را درك مى‏كنند. همچنین هنگام مسافرت با هواپیما، و درك شب نیم كره دیگر، در واقع در امتداد روز همان شب نیم كره اول است، در نتیجه 24 ساعت از شب و روز قدر را درك كرده است؛ پس دو شب قدر نخواهد بود و با سوره قدر منافاتى ندارد.
نكته دیگر این است كه بنا بر روایات، هر كس موظف است مطابق افق خودش اعمال عبادى خودش را انجام دهد، پس هر كس در هر مكانى كه باشد باید برابر همان مكان اعمال شب قدر را انجام دهد.(26)
رابطه تقدیر امور در شب قدر با اختیار انسان

سؤالى كه ممكن است به ذهن برخى خطور كند این است كه: با توجّه به اینكه تمام مقدرات انسان‏ها تا یك سال در شب قدر مقدر مى‏شود آیا این مطلب با اراده و اختیار انسان منافات ندارد ؟
در پاسخ باید گفت:
1. تقدیر امور در شب قدر از مسلمات است زیرا خداوند مى‏فرماید:
إنَّا أَنزَلْنَهُ فِى لَیْلَة مُّبَرَكَة إِنَّا كُنَّا مُنذِرِینَ * فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْر حَكِیم(27)
ما آن (قرآن) را در شبى فرخنده نازل كردیم (زیرا) كه ما هشدار دهنده بودیم * در آن شب هر امرى براساس حكمت )الهى ( تدبیر و جدا مى‏گردد.
با توجّه به این آیه و روایاتى كه در این زمینه وجود دارد روشن مى‏شود كه مقدرات انسان‏ها در شب قدر مشخص مى‏شود.(28)
2. این امر با اختیار منافاتى ندارد زیرا:
الف) تقدیر الهى كه بوسیله فرشتگان انجام مى‏شود بر طبق شایستگیها و لیاقتهایى است كه شخص با اراده و اختیار خودش آن‏ها را كسب كرده است. یعنى براى هر كس آن را كه شایسته آن است و لیاقت آن را دارد مقدر مى‏كنند و كسب شایستگى‏ها با اراده و اختیار میسر است، پس این خود انسان است كه زمینه‏هاى مقدرات را فراهم مى‏كند.(29)
ب) قضا و قدر الهى دو گونه است: 1. قضا و قدر حتمى؛ 2. قضا و قدر غیر حتمى یا معلق كه این قسم تغییرپذیر است و انسان مى‏تواند با انجام كارهاى خیر یا شر آن را تغییر دهد مثلاً صله رحم عمر را طولانى مى‏كند و قطع رحم باعث كوتاه شدن عمر مى‏شود یعنى ممكن است قضا و قدر الهى بر این تعلق گرفته باشد كه شخصى تا سال آینده بمیرد ولى این شخص مى‏تواند با صله رحم یا صدقه بر عمر خودش بیفزاید و بر عكس. پس انسان مى‏تواند در بسیارى از موارد با اختیار خودش قضا و قدر را تغییر دهد.(30)


پى نوشت ها:
1) قاموس قرآن، سید على اكبر قرشى، ج 5، ص 246دارالكتب الاسلامیة.
2) لسان العرب، ابن منظور، ج 5، ص 74.
3) دخان، 43.
4) رك: مجمع‏البیان، طبرسى، ج 10، ص 405؛ الحدائق الناضرة - محقق بحرانى، ج 13، ص 448 و....
5) نمونه، ناصر مكارم شیرازى و دیگران، ج 27، ص 188، دارالكتب الاسلامیه و براى آگاهى بیشتر ر ك: تفسیر كبیر، فخر رازى، ج 23، ذیل آیه 1 سوره قدر.
6) ملا محمد صالح مازندرانى، شرح اصول كافى، ج 5،ص 351.
7) طهارت روح، نماز و عبادت در آثار شهید مطهرى، ص 165، ستاد اقامه نماز.
8) اصول كافى، ج 1، ص 250.
9) متن روایت چنین است:عن مالك بن مرثد عن ابیه قال قلت لابى ذرسألت رسول اللَّه صلى الله علیه وآله وسلم: «عن لیلة القدر قال اناكنت اسأل عنها یعنى اشد الناس مسألة عنها فقلت یارسول اللَّه أخبرنى عن لیلة القدرافى رمضان یعنى اوفى غیره قال لابل فى شهر رمضان فقلت یا نبى اللَّه اتكون مع الانبیاء ما كانوا فإذا قبضت الانبیاء ورفعوا رفعت معهم أو هى إلى یوم القیامة قال لابل هى إلى یوم القیامة» سنن كبرى، بیهقى، ج 4، ص 307؛ تفسیر برهان، علامه بحرانى، ج 5، ص 714، موسسه البعثه؛ المیزان، ج 20، ص‏473.
10) نورالثقلین، عروسى هویزى، ج 5، ص 615، نشر علمیه قم.
11) نمونه، ناصر مكارم شیرازى و دیگران، ج 27، ص 190، نشر دارالكتب.
12) سوره قدر.
13) الفصول المهمة فى أصول الأئمة، حر عاملى، ج 1، ص 391؛ بحارالانوار، ج 25، ص 80 و ج 93، ص 380؛ میزان‏الحكمة، محمدى رى شهرى، ج 3، ص 2508 و....
14) دخان، 2.
15) دخان، 4.
16) رك: تفسیر المیزان، علامه طباطبایى، ج 20، ذیل آیات سوره قدر، ص 473-469.
17) المیزان، همان.
18) رك: نمونه، ناصر مكارم شیرازى و دیگران، ج 27، ص 192180.
19) بقره، 185.
20) دخان، 43.
21) بقره، 185.
22) بقره، 185.
23) المیزان، علامه طباطبایى، ج 20، ص 330، نشر مؤسسه اعلمى.
24) وسایل الشیعه، حرّ عاملى، ج 10، ص 311، مؤسسه آل البیت علیهم السلام؛ مقنعة، شیخ المفید، ص 309؛ اصول كافى، كلینى، ج‏4، ص 157؛ من لایحضره الفقیه، الصدوق، ج‏2، ص 159؛ بحارالانوار، ج‏11، ص 59.
25) بحارالانوار، ج 95، ص 121، مؤسسة الوفاء.
26) توضیح بیشتر این كه سطح زمین كروى است و یك نیمكره آن در تاریكى و نیمكره دیگرش در روشنایى قرار دارد؛ بنابراین، امكان ندارد در ساعت‏هاى معین و مشتركى در سراسر زمین شب باشد؛ بلكه براى اهالى هر نقطه‏اى بر حسب سال قمرى خودشان، فقط یك «شب قدر» وجود دارد.
این مطلب كه اهالى هر نقطه، ایام و اوقات مقدس خود را باید با افق خاص آن نقطه تعیین كنند، اختصاص به شب قدر نداشته؛ بلكه اعیاد نیز در كشورهاى مختلف اسلامى‏با تفاوت افقى كه دارند، با افق خاص همان كشور تعیین مى‏شود.
بعضى از آیات و روایات نیز شاهد بر كروى بودن زمین هستند كه از جمله آنها عبارت است از: آیه شریف: «فلا أُقسم بربّ المشرق و المغرب» سوگند به پروردگار مشرق‏ها و مغرب‏ها. و آیات: اعراف، 137؛ صافات، 5؛ الرحمن، 17 منظور از مشارق و مغارب در این آیات، نقاط مختلف كره زمین است كه هر نقطه نسبت به نقطه «مشرق» و نسبت به نقطه دیگر، مغرب است؛ بنابراین، تعداد مشرق‏ها و مغرب‏ها دلیلى بر كروى بودن زمین است؛ زیرا اگر زمین مسطح و هموار باشد، براى جهان جز یك مشرق و یك مغرب وجود نخواهد داشت.
از جمله روایات، روایتى از امام صادق علیه السلام است كه به همسفر خود فرمودند: «وظیفه ما این است كه، هر موقع آفتاب از افق ما ناپدید شد، نماز مغرب را بخوانیم، نباید در انتظار غروب خورشید از نقاط دیگر باشیم، و هرگاه فجر طلوع كرد، بر ماست كه نماز صبح را بخوانیم؛ اگرچه خورشید در همان موقع بر نقاط دیگر طالع باشد؛ چنان كه بر مردم همان نقاط لازم است، نمازهاى خود را، طبق طلوع فجر و غروب آفتاب در افق خود انجام دهند».
27) دخان، 3 و 4.
28) رك: مجمع البیان، علامه طبرسى، ج 5، ص 61، نشر دار احیاء التراث عربى.
29) نمونه، ناصر مكارم شیرازى و دیگران، ج 27، ص 187، نشر دارالكتب.
30) رك، اصول كافى، كلینى، ج 2، ص 153، باب صلة الرحم، نشر دارالكتب.

منبع: سایت مركز فرهنگ و معارف قرآن‏