پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌، تعدادی‌ از سازمانهای‌ سیاسی‌ - نظامی‌ موجود (گروههای‌ چپ‌ غیر مذهبی‌ كه‌معتقد به‌ روش‌ مسلحانه‌ بودند و مجاهدین‌ خلق‌) برای‌ حذف‌ نیروهای‌ مسلح‌ به‌ جا مانده‌ از رژیم‌ گذشته‌ و به‌ دست‌گرفتن‌ مهار و جهت‌گیری‌ انقلاب‌، در گوشه‌ و كنار كشور فعالیت‌ شدیدی‌ را آغاز كردند. اینان‌ از حمایت‌ طیف‌ وسیعی‌ ازگروههای‌ مختلف‌ ملی‌گرا، لیبرال‌ دمكرات‌، و سوسیال‌ دمكرات‌ - كه‌ وجه‌ اشتراك‌ همه‌ آنها مخالفت‌ با جایگزینی‌ نظام‌اسلامی‌ به‌ جای‌ رژیم‌ گذشته‌ بود - بهره‌ می‌بردند. چنانچه‌ در آن‌ هنگام‌ كه‌ جانشینی‌ برای‌ ارتش‌ متصور نبود تلاش‌اینان‌ به‌ نتیجه‌ (انحلال‌ ارتش‌) می‌رسید، نظام‌ جدید بدون‌ نیروی‌ نظامی‌ سازمان‌ یافته‌ و بدون‌ ارتش‌ بسیار آسیب‌پذیرمی‌گردید و اینگونه‌ سازمانها می‌توانستند با ادعای‌ «ارتش‌ خلقی‌» جایگزینی‌ برای‌ ارتش‌، سپس‌ برای‌ حاكمیت‌ جدیدباشند; با این‌ انگیزه‌ ارتش‌ آماج‌ حملات‌ شدید اینان‌ قرار گرفت‌ و انحلال‌ آن‌ با تبلیغاتی‌ گسترده‌ تقاضا شد.
از سوی‌ دیگر ضرورت‌ دفاع‌ مسلحانه‌ از انقلاب‌ در برابر هجوم‌ دشمنان‌ داخلی‌ و خارجی‌ و به‌ تبع‌ آن‌ نیاز به‌ نیرویی‌سازمان‌ یافته‌ كه‌ پاسدار انقلاب‌ باشد در میان‌ شخصیتها و گروههای‌ مذهبی‌ - انقلابی‌ چه‌ در سطح‌ مسؤولان‌ بالای‌حكومتی‌، چه‌ در میان‌ توده‌ها و جوانان‌ انقلابی‌، احساس‌ می‌شد. نیروهای‌ مذهبی‌ از یك‌ سو نمی‌توانستند به‌ ارتش‌موجود اكتفا و اعتماد كنند (زیرا هم‌ ترمیم‌ كردن‌ آسیب‌های‌ جدی‌ كه‌ ارتش‌ دیده‌ بود و برقراری‌ نظم‌ و نسق‌ جدید ومطلوب‌ در آن‌ و هم‌ دگرگون‌ شدن‌ فرهنگ‌ خاص‌ شاهنشاهی‌ آن‌ كه‌ به‌ طور گسترده‌ در ارتش‌ تزریق‌ شده‌ بود، در جهت‌فرهنگ‌ جمهوری‌ اسلامی‌، برنامه‌هایی‌ سنجیده‌ و زمانی‌ مناسب‌ نیاز داشت‌) و از سوی‌ دیگر فشار و تهدید گروههای‌مخالف‌ را احساس‌ می‌كردند; فشار سیاسی‌ و تبلیغاتی‌ این‌ گروهها، كه پشتوانه‌ نظامی‌ را برای‌ خود حفظ كرده‌ بودند وتداوم‌ حفظ آن‌ را، رسما اعلام‌ می‌كردند.
پس‌ از درك‌ این‌ وضعیت‌ وبا توجه‌ به‌ ضرورت‌ ایجاد هر چه‌ سریعتر نیرویی‌ نظامی‌ - انقلابی‌ كه‌ هم‌ پشتوانه‌ قدرت‌سیاسی‌ نظام‌ جدید باشد و هم‌ بتواند انواع‌ توطئه‌های‌ محتمل‌ را خنثی‌ كند، چند گروه‌ مذهبی‌ - انقلابی‌ به‌ طورجداگانه‌ دست‌ به‌ كار شدند و هسته‌هایی‌ تشكیل‌ دادند كه‌ بعدا با تجمع‌ و وحدت‌ آنان‌ «سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌اسلامی‌» پدید آمد.
در نخستین روز های پیروزی انقلاب‌ سران‌ دولت‌ موقت‌ با نظریه‌ ایجاد چیزی‌ شبیه‌ یك‌ «گارد ملی‌» به میدان آمدند، اما در عمل‌ به‌ دلیل‌ نوع‌ عقیده‌ اكثریت‌ قاطع‌دست‌اندركاران‌ آن‌، «طرح‌ پاسداری‌ از انقلاب‌ اسلامی‌» جایگزین‌ اندیشه‌ و هدف‌ مزبور شد كه‌ گزارش‌ مختصر آن‌چنین‌ است‌:

دولت‌ موقت‌ كه‌ از استقلال‌ عمل‌ كمیته‌های‌ انقلابی‌ دلخوشی‌ نداشت‌ و نیز به‌ علت‌ فروپاشی‌ قوای‌ انتظامی‌ ونظامی‌ فاقد ابزار لازم‌ برای‌ اعمال‌ حاكمیت‌ بر كشور بود، درصدد بر آمد تا نیرویی‌ مسلح‌ در چارچوب‌ نظریه‌ «گاردملی‌» به‌ وجود آورد; به‌ همین‌ منظور، حجت‌الاسلام‌ حسن‌ لاهوتی‌ حكمی‌ از حضرت‌ امام‌(ره‌) برای‌ تشكیل‌ این‌ نیرودریافت‌ كرد و دولت‌ موقت‌ دكتر ابراهیم‌ یزدی‌ را به‌ عنوان‌ معاون‌ نخست‌وزیر در امور انقلاب‌، مامور كرد كه‌ با آقای‌لاهوتی‌ همكاری‌ كند و آنها با جلب‌ همكاری‌ عده‌ای‌ از اعضای‌ انجمنهای‌ اسلامی‌ دانشجویان‌ ایرانی‌ در آمریكا و كانادا- كه‌ از گذشته‌ با دكتر یزدی‌ مرتبط بودند - ساختمان‌ ساواك‌ در خیابان‌ سلطنت‌آباد، نگارستان‌ هشتم‌ را مقر اصلی‌خود قرار دادند و در مراكزی‌ چون‌ هنگ‌ نوجوانان‌ (مكان‌ مورد استفاده‌ برای‌ دانشگاه‌ امام‌ حسین‌(ع‌) و دافوس‌ كنونی‌سپاه‌) و پادگان‌ سعدآباد، با كمك‌ عده‌ای‌ از جمله‌ برخی‌ تكاوران‌ تیپ‌ نوهد، به‌ جذب‌ و آموزش‌ سیاسی‌، عقیدتی‌ ونظامی‌ داوطلبان‌ پرداختند. این‌ گروه‌ از همكاری‌ افرادی‌ چون‌: محمد غرضی‌، صباغیان‌، محسن‌ رفیق‌دوست‌، محسن‌سازگارا، علی‌ محمد بشارتی‌، دانش‌، حسن‌ عابدی‌ جعفری‌، و...برخوردار بودند. چنانكه‌ ذكر شد این‌ گروه‌ به‌ دلیل‌گرایشهای‌ فكری‌ (حزب‌اللهی‌) اكثر اعضای‌ آن‌، تقریبٹ به‌ طور كامل‌ جذب‌ جریان‌ كلی‌ تحت‌ عنوان‌ رسمی‌ «سپاه‌پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌» شد ; تنها بقایایی‌ از آن‌ بعدها در قالب‌ ستاد جنگهای‌ نامنظم‌ دكتر چمران‌، حركتی‌ جداگانه‌را ادامه‌ دادند كه‌ پس‌ از شهادت‌ دكتر چمران‌ و جذب‌ بخشی‌ از آن‌ به‌ سپاه‌ به‌ كلی‌ منحل‌ گردید.
تشكیلات‌ دوم‌ مربوط است‌ به‌ گروهی‌ از عناصر مسلمان‌ و انقلابی‌ از جمله‌ عده‌ای‌ از زندانیان‌ سیاسی‌ نظام‌ پیشین‌كه‌ در مبارزه‌ با رژیم‌ گذشته‌ معتقد به‌ تشكیلات‌ و مبارزه‌ مسلحانه‌ و مخفی‌ بودند. اینان‌ برای‌ حراست‌ از دستاوردهای‌انقلاب‌ اسلامی‌ و مقابله‌ مسلحانه‌ احتمالی‌ عناصر رژیم‌ سلطنتی‌ (مانند اقدام‌ به‌ كودتا) و نیز برای‌ خنثی‌ كردن‌ تهدیداقدام‌ مسلحانه‌ سازمانهایی‌ همچون‌ چریكهای‌ فدایی‌ و مجاهدین‌ خلق‌ و دیگر گروههایی‌ كه‌ آشكارا معاند نظام‌ جدیدبودند، مستقل‌ از جریان‌ اول‌ با استقرار در پادگان‌ جمشیدیه‌ اقدام‌ به‌ پایه‌ریزی‌ تشكلی‌ با عنوان‌ > سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌اسلامی‌<
كردند.افرادی‌ چون‌ جواد منصوری‌، عباس‌ آقازمانی‌، (ابوشریف‌) عباس‌ دوزدوزانی‌ و ابراهیم‌ حاج‌ محمدزاده‌ كه‌افرادی‌ چون‌ شهید محمد منتظری‌ و شهید یوسف‌ كلاهدوز نیز به‌ آنان‌ اضافه‌ شدند، به‌ كمك‌ آیت‌الله‌ موسوی‌ اردبیلی‌(از اعضای‌ شورای‌ انقلاب‌) این‌ اقدام‌ را با نظر مساعد شورای‌ انقلاب‌ انجام‌ دادند.
تشكیلات‌ سوم‌ مربوط به‌ سازمان‌ مجاهدین‌ انقلاب‌ اسلامی‌ است‌. این‌ سازمان‌ كه‌ در ارتباط با شهید آیت‌الله‌مطهری‌ و برخی‌ اعضای‌ جامعه‌ مدرسین‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ بود، با ادغام‌ هفت‌ گروه‌ مذهبی‌ - انقلابی‌، پس‌ از پیروزی‌انقلاب‌ اسلامی‌ به‌ وجود آمد، سپس‌ به‌ طور علنی‌ و رسمی‌ اعلام‌ موجودیت‌ كرد (ر. ك‌ به‌ روز شمار 58/2/7) سازمان‌مجاهدین‌ انقلاب‌ اسلامی‌ یك‌ تشكل‌ سیاسی‌ - نظامی‌ بود كه‌ بخش‌ نظامی‌ خود را در اختیار سپاه‌ قرار داده‌ بود اما به‌تدریج‌ سپاه‌ هویت‌ یافت‌ و نظام‌ نیز تثبیت‌ شد و از این‌ رو كه‌ مطابق‌ نظر امام‌، عناصر و اعضای‌ گروههای‌ اسلامی‌ یكی‌از دو تشكل‌ سپاه‌ یا سازمان‌ خود را بایستی‌ انتخاب‌ می‌كردند، سرانجام‌ حساب‌ سپاه‌ بكلی‌ از سازمان‌ مزبور جدا شد.
آخرین‌ گروه‌ قابل‌ ذكر با عنوان‌ «پاسا» تحت‌ كنترل‌ و نظارت‌ شهید حجت‌الاسلام‌ محمدمنتظری‌ قرار داشت‌ كه‌عمدتٹ عده‌ای‌ از عناصر مبارز را كه‌ در لبنان‌ آموزش‌ چریكی‌ دیده‌ و برای‌ مبارزه‌ با رژیم‌ شاه‌ به‌ كشور برگشته‌ بودند، دربر می‌گرفت‌. بخشی‌ از این‌ گروه‌ بعدها در هسته‌ جمشیدیه‌ ادغام‌ شد و بخشی‌ دیگر مدتی‌ با عنوان‌ ساتجا( سازمان‌انقلابی‌ توده‌ای‌ جمهوری‌ اسلامی‌) مستقلا ادامه‌ حركت‌ داد.
به‌ این‌ ترتیب‌ چهار گروه‌ مسلح‌ و مستقل‌ با هدفی‌ یكسان‌ (حراست‌ از انقلاب‌ اسلامی‌) و با مشی‌ تقریبا مشابه‌ به‌وجود آمده‌ بودند كه‌ هر یك‌ برای‌ خویش‌ تعهد و رسالت‌ پاسداری‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ را قائل‌ بودند. این‌ امر بدون‌تردید می‌توانست‌ از لحاظ تشكیلاتی‌، اداری‌، انجام‌ دادن‌ وظایف‌، ماموریتها، تعیین‌ برنامه‌ و مشی‌ سیاسی‌ و مدیریت‌و نحوه‌ رابطه‌ با دولت‌ موقت‌ و... اختلافها و اصطكاكهایی‌ را در پی‌ داشته‌ باشد از این‌ رو ضرورت‌ ادغام‌ تمام‌ هسته‌ها وجریانها و تشكیلات‌ مذهبی‌ - انقلابی‌ مسلح‌ و ایجاد سازمان‌ و تشكیلات‌ منسجم‌ و هماهنگ‌ نظامی‌، علاوه‌ بر كمیته‌ها كه‌ وظایف‌ صرفا انتظامی‌ داشتند، هر روز بیش‌ از پیش‌ احساس‌ می‌شد. این‌ مساله‌ در شورای‌ انقلاب‌ طرح‌ وسرانجام‌ تصمیم‌ گرفته‌ شد كه‌ آقای‌ هاشمی‌ رفسنجانی‌ با هماهنگ‌ كردن‌ این‌ گروهها و یك‌پارچه‌ كردن‌ آنها، سپاه‌پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌ را شكل‌ دهد. وی‌ برای‌ تحقق‌ این‌ هدف‌، یك‌ گروه‌ دوازده‌ نفره‌ را از اعضای‌ اصلی‌ گروههای‌یاد شده‌ به‌ وجود آورد (هسته‌ شهید منتظری‌ در هسته‌ پادگان‌ جمشیدیه‌ ادغام‌ شد و عملا یكی‌ شدند). در این‌ گروه‌دوازده‌ نفره‌ از آقای‌ لاهوتی‌، آقایان‌: محسن‌ سازگارا، محمد غرضی‌، اصغر صباغیان‌، جواد منصوری‌ و ابوشریف‌(عباس‌ آقازمانی‌) و از مجاهدین‌ انقلاب‌، آقایان‌ محمد بروجردی‌، مرتضی‌ الویری‌، یوسف‌ فروتن‌ و محسن‌ رضایی‌ شركت‌ داشتند.همانطور كه‌ ذكر شد بخشی‌ از جریان‌ مسلح‌ مرتبط با شهید محمد منتظری‌ در جریان‌ جمشیدیه‌ ادغام‌ شده‌ بود وبخشی‌ دیگر با شانی‌ دیگر راه‌ خود را می‌رفت‌ و عملا ادعایی‌ مستقل‌ از جریان‌ جمشیدیه‌ در این‌ ادغام‌ نداشت‌. از این‌گروه‌ دوازده‌ نفره‌، سه‌ نفر یعنی‌ آقایان‌ محسن‌ رضایی‌، محسن‌ رفیق‌دوست‌ و عباس‌ دوزدوزانی‌ به‌ عنوان‌ نماینده‌گروههای‌ سه‌ گانه‌ فوق‌ در اواخر فروردین‌ 1358 در قم‌ به‌ دیدار حضرت‌ امام‌ رفتند تا حكم‌ تعیین‌ تكلیف‌ سپاه‌ را از ایشان‌ بگیرند.
به‌ گفته‌ حاضران‌ در این‌ دیدار امام‌ برخلاف‌ جهت‌گیری‌ مورد نظر دولت‌ موقت‌ - كه‌ نیروی‌ مسلحی‌ زیرنظر دولت‌ با مضمون‌ «گارد ملی‌» - را دنبال‌ می‌كرد - جهت‌گیری‌ دیگر، یعنی‌ ایجاد یك‌ نیروی‌ مسلح‌ مكتبی‌ مستقل‌ ازدولت‌ موقت‌ برای‌ پاسداری‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ را مورد تایید و تاكید قرار دادند و خطاب‌ به‌ حاضران‌ عملا دستور تشكیل‌ سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌ را زیر نظر شورای‌ انقلاب‌ صادر كردند. در پی‌ این‌ فرمان‌، گروه‌ دوازده‌ نفره‌ اساسنامه‌ای‌ را در9 ماده‌ و 9 تبصره‌ تهیه‌ كرد كه‌ به‌ تصویب‌ شورای‌ انقلاب‌ رسید. به‌ دنبال‌ آن‌ شورای‌ فرماندهی‌ سپاه‌تشكیل‌ گردید و اعضای‌ آن‌ احكام‌ خود را از شورای‌ انقلاب‌ دریافت‌ كردند. به‌ این‌ ترتیب‌ در دوم‌ اردیبهشت‌ ماه‌ 1358سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌ با انتشار بیانیه‌ای‌ رسما اعلام‌ موجودیت‌ كرد.