مقدمه
سالار زنان ، اسوه ی نیكان، صدیقه طاهره، حضرت فاطمه زهرا (س) شخصیت وارسته و ممتازی است كه همه ی انسان های خردمند مسلمان و حتی همه ی دانایان همه ی ادیان ، به عظمت ومقام والای او اذعان كرده اند.
این بانوی بزرگ، علاوه بر شخصیت ذاتی و با عنایت به این كه در مهد نبوت پرورش یافته، خود نیز برای پیمودن مدراج عالی انسانی ، نهایت دقت، مراقبت، كوشش و مجاهده ی مومنانه را به كار گرفته ، تا از طرفی شرایط لازم بندگی خدا و از طرف دیگر، رسالت قرآنی خویش را در ارتباط با ادای مسئولیت عملی و رفتاری، در برابر جامعه ای كه در آن زندگی می كند، به نحو احسن و به صورت ماندگار لباس عمل بپوشاند.
اگر بخواهیم به تحلیل زندگی این بانوی بزرگ بپردازیم، باید بگوییم : فاطمه (س) بانویی است، كه در ایمان و عقیده، فكر و اندیشه، عمل به وظایف واجب و رفتار و كردار در حوزه های فردی و اجتماعی، از آبشخور قرآن كریم الهام گرفته و این الهام را در سراسر زندگانی كوتاه خویش، به ظهور رسانده است.
این بحث، دامنه ی گسترده ای دارد و فرصت فراوانی را می طلبد، كه در این مجال، نمونه هایی از «تجلی قرآن در رفتار آن حضرت » را به مطالعه می گذاریم:

1.یاری پیامبر (ص)


پیامبر (ص) سه سال پس از دعوت پنهانی ، مأمور شد در سال سوم بعثت ، دعوت خویش را علنی سازد ، در این باره آیه نازل شد : فاصدع بما تؤمر و أعرض عن المشركین. (حجر ، 94/15)
بر اساس این آیه، رسول خدا (ص) دستور یافت بدون بیم و هراس از مشركان ، دعوت و تبلیغ خویش را علنی كند، در مقابل، آزار و اذیت مشركان و مخالفان هم اوج گرفت ، یكی از افراد نادان به عنوان استهزاء خاك بر سر آن حضرت ریخت و آن حضرت، در حالی كه غبار آلوده شده و اشك در چشم داشت، به خانه آمد و فاطمه (س) با مشاهده ی آن وضع، در حالی كه گریه می كرد و سر و صورت پدر را شست و شو می داد و پیامبر (ص) نیز فاطمه را دلداری می داد گفت : دخترم ! گریه مكن، خداوند پدرت را یاری و حفظ می كند. (1)
ابن عباس می گوید :
یك روز رسول خدا (ص) دركنار كعبه حضور یافت و به نماز مشغول شد، عمرو بن هشام بن مغیره مخزومی معروف به ابوجهل، كه از مشركان مخالف پیامبر (ص) بود، به یاران و اطرافیان خود گفت: چه كسی حاضر است برود و نماز این مرد را خراب كند ؟ عبدالله بن زبعری حركت كرد و در حالی كه رسول خدا (ص) به سجده رفته بود، با كمال قساوت و بی رحمی ، خاكروبه و بچه دان شتری را كه تازه نحر شده بود، روی آن حضرت ریخت ، ولی ابوطالب ، مرد مزاحم را دور كرد (2) و آن گاه فاطمه (س) با دست های كوچك خویش ، سر و صورت و لباس پدر را از آلودگی پاك نمود و با خشم و فریاد، مهاجمان را مورد نفرین و نكوهش تند قرار داد و سپس پدر را برای رفتن به خانه یاری رسانید. (3)
همچنین ابن عباس می گوید:
روزی گروهی از افراد قریش ، در حجر اسماعیل (ع) جمع شدند و با بت های لات ، عزٌی و منات پیمان بستند، تا پیامبر (ص) را هر جا مشاهده كردند به قتل برسانند. فاطمه (س) كه كودكی بیش نبود، از این توطئه خطرناك اطلاع یافت ، خود را با شتاب به پدر رسانید و در حالی كه گریه می كرد، موضوع را با آن حضرت در میان گذاشت ،پیامبر (ص) فرمود: دخترم ! آب حاضر كن تا وضو بگیرم، پس از وضو از خانه بیرون رفت و در مسجد الحرام حضور یافت، وقتی قریشیان آن حضرت را مشاهده كردند، گفتند: محمد (ص) همین است، ولی از شرمندگی سر خود را به زیر انداختند، نفس در سینه های آنان حبس شد، آن گاه پیامبر (ص) مشت شنی به سوی آنان پاشید و گفت : روی شما سیاه باد، بعد آنان پراكنده شدند و بدین ترتیب با هوشیاری و اطلاع رسانی فاطمه (س) پیامبر (ص) با تدبیری كه اندیشید، از یك توطئه حساب شده ، جان سالم به در برد. (4)
راستی ، وقتی در ماه رمضان سال دهم بعثت ، ابوطالب ، عمو و یاور مجاهد پیامبر (ص)و سه روز بعد، حضرت خدیجه (س) همسر فداكار رسول خدا (ص) چشم از جهان بستند و پیامبر (ص) آن سال را « سال غم و اندوه » برای خود نامید. (5) و می گفت : تا روزی كه ابوطالب وفات یافت، دست قریش از آزار من كوتاه بود (6) جزفاطمه (س) چه دختر لایقی می توانست برای پیامبر (ص) مایه ی تسلٌی و قوت قلب و آرام بخش كانون زندگی آن بزرگوار باشد ؟
پس از هجرت
پیامبر (ص) شب اول ربیع الاول سال چهاردهم بعثت، كه دشمنان در صدد به قتل رساندن او بودند، به دستور خداوند، خانه ی خویش را ( مكه ) ترك نمود، علی (ع) را به جای خود خوابانید و پس از ماندن سه روز در « غار ثور» در حالی كه ابوبكر و دو نفر دیگر را همراه داشت ، به مدینه هجرت كرد. (7)
آن حضرت به علی (ع) سفارش كرده بود، در مكه بماند و امانت های مردم را ، كه نزدش بود به صاحبان آنها برساند. (8) پس از آن نامه ای به علی (ع) نوشت، كه وی آماده ی خروج شود علی (ع) هم به افراد باقی مانده دستور داد : بارهای سبك همراه خود بردارند و با مراقبت شدید از كمین دشمنان مكه را ترك كنند. خود نیز با تنی چند از یاران، فاطمه (س) دختر رسول خدا (ص) فاطمه بنت اسد مادر خود و فاطمه دختر زبیربن عبدالمطلب را به طرف مدینه حركت داد و بعد از چند روز طی طریق با مراقبت زیاد، آنان را به سلامت به آن شهر رسانید. (9)
فاطمه زهرا (س) كه با تحمل سختی ها و تلخی ها، در راه دینداری و یاری پیامبر (ص) تجربه هایی اندوخته بود ، در هر جا زمینه ای پیش می آمد و نیازی احساس می شد، با كمال ایمان و شوق فراوانی حضور می یافت و پدر را یاری می رسانید و در عین داشتن سن كم ، شرایط اطاعت و نصرت پیامبر (ص) را تبلور می بخشید.
سال سوم هجرت، به همراه برخی دیگر از زنان مانند: صفیٌه ، دختر عبدالمطلب عمه رسول خدا (ص) و خواهر حمزه سید الشهدا ، برای آب و غذا رساندن به سپاه اسلام و مداوای مجروحان و خلاصه ، یاری پیامبر (ص) در جنگ « احد » حضور یافته است. (10)
سهل به سعد ساعدی می گوید :
در جنگ احد وقتی دندان های پیشین پیامبر (ص) شكست و با ضربه ی شمشیر دشمن كلاه خود آن حضرت خورد شد و خون بدن و لباس او را فراگرفت، علی (ع) با سپر خود آب می آورد و روی زخم های بدن پیامبر (ص) می ریخت و فاطمه (س) بدن پدر را شست و شو می داد، فاطمه (س) وقتی هم مشاهده كرد خون زخم بند نمی آید، قطعه ی حصیری را سوزانید و خاكستر آن را روی زخم های بدن پیامبر (ص ) نهاد تا خون بند بیاید. (11)
پس از پایان همین جنگ بود، كه علی (ع) ذوالفقار ، شمشیر خون آلود خود را به فاطمه (س) داد تا خون آن را بشوید و اضافه كرد: فاطمه ! این شمشیر را تحویل بگیر، زیرا كه امروز با من خوشرفتاری نمود، رسول خدا (ص) ادامه داد: فاطمه جان ! این شمشیر را بگیر، چون شوهرت حق خود را ادا كرد و خداوند با آن سردمداران قریش را نابود كرد . (12)
بابا ؛ بگو
بر اساس شواهد تاریخی ، در حالی كه هنوز ادب قرآنی همه ابعاد زندگی مردم را فرا نگرفته بود، بسیاری از افراد به عادت منحط و سخیف روزگار جاهلی ، به هنگام صدا زدن پیامبر (ص) آن بزرگوار را بدون توجه به مقام نبوت و رسالت ، و با تعبیر : یا محمد ! یا محمد صدا می زدند، كه به منظور آموزش ادب و تربیت گفتاری و محاوره ای ، آیه ی 63 سوره ی نور نازل شد.
امام صادق (ع) فرموده است :
وقتی آیه : لاتجعلوا دعاء الرسول بینكم كدعاء بعضكم بعضا ( نور، 63/24)، نازل شد ، یعنی خواندن پیامبر (ص) را در میان خود، مانند خواندن ( و صدا زدن ) بعضی از شما نسبت به بعضی دیگر تلقی نكنید، فاطمه (س) هم آن حضرت را چند بار با تعبیر : یا رسول الله (ص) ! صدا زد ، ولی رسول خدا (ص) جواب نداد و روی خود به سوی فاطمه (س) برگردانید و فرمود: دخترم ! فاطمه جان ! این آیه درباره ی تو نازل نشده، بلكه درباره ی جفاكاران خودخواه نازل شده ، و : أنت منٌی و أنا منك ، قولی یا أبه ، فانها أحیی للقلب و أرضی للرب ؛ تو از من هستی و من از تو هستم ، تو بگو: بابا، زیرا بابا گفتن تو، دل را زنده و خدا را خشنود می گرداند.(13)

2. ازدواج فاطمه (س)


قرآن كریم ، ازدواج را با تعبیر : میثاقا غلیظا .( نساء ، 21/4) یعنی ، پیمان محكم و استوار یاد كرده كه علاوه بر قداست آن، برای تحقق این پیمان، به كارگیری مطالعه و دقت فراوان هم لازم است. چنان كه حفظ این پیمان نیز مراقبت و هوشیاری زیادی می طلبد. پیامبر (ص) نیز ، در مورد ازدواج حضرت فاطمه (س) با وجود كه خواستگاران متعددی داشت، به خاطر عدم سنخیت و تناسب فكری و ایمانی ، این پیمان را استوار نمی یافت و در پی آن اشكالاتی احساس می كرد، بدین جهت در مرحله ی اول، دستور آن را آسمانی و الهی اعلام كرد و با ازدواج فاطمه (س) با آنان موافقت نكرد. (14)
اما به هنگام خواستگاری علی (ع) برای ارزش نهادن به كرامت انسانی زن و آزادی در انتخاب همسر و نیز الگودهی به دیگران، خطاب به فاطمه (س) فرمود: ماترین ؟ نظر تو در ارتباط با ازدواج با علی (ع) چیست ؟ (15)پس از این مراحل ، ازدواج فاطمه (س) با علی (ع) با كمال سادگی و نهایت دقت انباشته از ایمان و صمیمیت برقرار گردید، تا همان طور كه قرآن كریم فلسفه ی آن را « برقراری مودت و رحمت » (16) بیان داشته، این فلسفه تحقق عملی یابد و دیگران نیز این شیوه ی زیبا و سرنوشت ساز را معیار زندگی عاقلانه و شرافت مندانه و سعادت مندانه قرار دهند، و این معنا، در سراسر زندگی فاطمه (س) و علی (ع) در همه ی ابعاد، نمایش چشمگیری داشت.

3.همسرداری زهرا (س)


در قرآن كریم ، گروهی اززنان با تعبیر : فالصالحات، قانتات ، حافظات للغیب ، (17) بانوان صالح و با ظرفیت معرفی شده اند كه دارای دو ویژگی مهم ، در حضور و غیاب همسران خویش هستند، یعنی این دسته از زنان، در برابر و حضور همسران، تواضع و فروتنی و نرمش و سازگاری دارند و در غیاب همسران نیز ، حافظ اسرار و شئون و حقوق مادی و معنوی شوهر می باشند.
طبیعی است كه در پرتو این صلاحیت ها و شایستگی ها، كه دو محور كلی آن مطرح گردید ، ده ها خصلت های اخلاقی و حقوقی مثبت و موفقیت پرور، و آرامش در زندگی ناشی می گردد ، كه فاطمه (س) دارای همه ی آنها بود و می كوشید با وجود كمبودها و تنگناها سخت زندگی آن روز، به هیچ وجه وسیله ی رنجش و آزردگی علی (ع) را فراهم نیاورد و حتی خواسته كوچكی هم، كه همسر را در مضیقه قرار دهد نداشته باشد ، كه نمونه هایی از آن در تاریخ آمده است.
آری، پرهیز از زرق و برق ها و حتی صرف نظر كردن از برخی ضروریات زندگی به خصوص در آن شرایط، فاطمه (س) را در افق بلندی از شخصیت و هویت انسانی قرار داده بود، كه حتی بر حسب گواهی تاریخ ، روزی علی (ع) از فاطمه (س) در خواست می كند، آن بانو چیزی از وی بخواهد و پس از اصرار و سوگند، فاطمه (س) بیمار می گوید : اگر اناری باشد به آن میل دارم ، كه علی (ع) برای تهیه ی آن از خانه بیرون می رود تا آن را فراهم آورد... (18) اما به هر حال سراسر زندگی فاطمه (س) و علی (ع) صفا و یك رنگی ، صداقت و درستی ، مهر و محبت و بلكه در سختی ها و مصائب مختلف سخت، با فداكاری و از خود گذشتگی فوق العاده انباشته است و نور ایمان كانون خانواده ی آنان، به همه جا پرتو افشانی می كند.

4. عبادت و شب زنده داری


اگر دامنه ی عبادت را به وظایفی كه با انگیزه ی الهی و نتیجه ی خدمت رسانی به جامعه صورت می گیرد، تعمیم دهیم، حضرت فاطمه (س) در این قلمرو نیز با استفاده از ایده های قرآنی نمونه ی كاملی بوده است، اما اگر عبادت به معنای خاص آن، به خصوص خالصانه ترین و مؤمنانه ترین آن را ، در قالب نماز و نیایش و شب زنده داری ، در نظر بگیریم، آن بانوی بزرگ به متابعت از پدر ، ید طولا و شیفتگی خاصی داشته است.
قرآن كریم، چنین عبادتی را نشانه ی خردمندی و عقلانیت معرفی كرده و داستانی از آن را این گونه به تصویر می كشد: الذین یذكرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفكرون فی خلق السموات و الارض ... ( آل عمران ، 191/3) ؛خردمندان و اولوالالباب كسانی هستند كه در حال ایستاده و نشسته و بر پهلو خفته، در همه ی حالات خدا را یاد، و نیایش می كند و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند.
در تفسیر این آیه ، عطاء بن ابی ریاح روایت كرده :
روزی نزد عایشه همسر پیامبر (ص) رفتم و از او خواستم شگفت انگیز ترین چیزی را كه در طی عمر خود از پیغمبر (ص) مشاهده كرده بیان كند، وی سراسر كارهای پیامبر (ص) را عجیب توصیف نمود و درباره ی عجیب ترین آنها گفت : شبی از شب ها كه پیامبر (ص) در منزل من بود به استراحت می پرداخت ، هنوز آرام نگرفته بود، كه برخاست و لباس پوشید و وضو گرفت و به نماز ایستاد و آن قدر در حال نماز و راز و نیاز با خدا اشك ریخت كه جلو لباسش از اشك چشمش خیس شد، سپس سر به سجده گذاشت و آن قدر گریه كرد، كه زمین از اشك چشم او خیش شد و این اشك و ناله تا طلوع صبح ادامه داشت ، تا این كه بلال مؤذن او را به نماز صبح فرا خواند، اما وی مشاهده كرد آن حضرت گریان است ، گفت : شما كه مشمول عنایت خدا هستید، این همه گریه برای چیست ؟
پیامبر (ص) فرمود: افلا اكون لله عبدا شكورا؟ آیا نباید بنده ی شكرگزار خدا باشم ؟ چرا گریه نكنم ؟ خداوند در شبی كه گذشت ، آیات تكان دهنده ای نازل كرد، سپس به خواندن پنج آیه آخر سوره ی آل عمران پرداخت و ادامه داد: وای به حال كسی كه این آیات را بخواند و در آنها نیندیشد. (19)
فاطمه (س) از این حالات مطلع می شد و بارها اتفاق می افتاد، كه وقتی پیامبر (ص) علی (ع) و حسن و حسین (ص) ، سلمان فارسی ، عمار یاسر و گاهی دیگران برای دیدار یا انجام كاری وارد می شدند، علاوه بر عبادت به معنای عام، او را در مصلا و محراب عبادتی كه برای خود ترتیب داده بود می دیدند. (20)
حسن بصری ( كه یكی از زهٌاد هشتگانه بود، 112 هـ)(21) گفته است :
ما كان فی هذه الامه أعبد من فاطمه (س ) كانت تقوم حتی تورم قدماه . (22)
در میان این امت ، عابدتر از فاطمه (س) وجود نداشت، آن قدر به عبادت می ایستاد، كه پاهای وی ورم كرده بود.
در بیانی وارد شده كه خداوند به فرشتگان فرموده: بنده ی من فاطمه را مشاهده كنید، چگونه در برابر من ایستاده كه از خوف من بندهایش می لرزد و با قلب و روح خود به عبادت من می پردازد ... (23)

5.دیگر خواهی و ایثار


تواصی به حق، كه از اركان سعادت انسان و جامعه است و مورد سفارش قرآن كریم قرار گرفته (24) خصلتی است كه از ایمان و درون پاك خیرخواهانه نشأت می گیرد و با پیمودن سیر مراحل تكاملی ، به مرحله ی ایثار و تقدم دیگران بر خویشتن ، انسان را در مقام بلند درخشانی قرار می دهد.
تجلی این دو خصلت متعالی را در موارد مختلف زندگی حضرت فاطمه (س) بارها می توان یافت، كه به سه نمونه اشاره می شود:
1. امام حسین (ع) ازبرادر خود امام حسن(ع) روایت می كند كه شب جمعه ای مادرم فاطمه (س) را مشاهده كردم ، كه در محراب عبادت خویش درحال نماز پیوسته ركوع و سجود انجام می داد تا سفیده ی صبح طلوع كرد، من می شنیدم ، كه وی برای مردان و زنان با ایمان، زیاد دعا می كرد و هرگز برای خویش دعایی نكرد! گفتم : مادر جان! من هر چه گوش دادم برای دیگران دعا می كردی ، چرا برای خود دعا نكردی، فرمود : همسایه حق تقدم دارد ! الجار ثم الدار. (25)
2. در سرگذشت دیگری ، كه نتیجه ی روح دیگر خواهی و بلكه ایثار فاطمه (س) است، علاوه بر دعا جهت خیر و سعادت افراد، رفتار ایثار گرانه ی آموزنده ای مشاهده می كنیم.
ابن جوزی روایت كرده :
رسول خدا (ص) برای شب عروسی فاطمه (س) كه پیراهن او كهنه و وصله دار بود ، پیراهن نوی خریداری كرده بود، در آن شب فقیر تهی دست به خانه ی فاطمه (س) مراجعه كرد و ناله سر داد : كه من از اهل بیت نبوت ، پیراهن كهنه ای می خواهم ، فاطمه (س) تصمیم گرفت پیراهن كهنه ی خود را به او بدهد، ناگاه به فكر آیه ی قرآن افتاد كه می فرماید : لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون. ( آل عمران ، 92/3 بدین جهت ، در شب زفاف پیراهن نو شب عروسی خود را به فقیر داد. (26)
3. زمخشری ، در تفسیر « الكشاف » از ابن عباس روایت كرد:
وقتی حسن و حسین (ع) بیمار شدند ، پیامبر (ص) با گروهی از یاران به عیادت آنان رفتند، وقتی علی (ع) را در كنار آنان دیدند گفتند : اگر برای دو فرزندت نذری كنی آنان شفا می یابند، آن گاه علی (ع) ، پیامبر (ص) ، فاطمه (س) و فضه ی خدمتگزار ،نذر كردند اگر حسن و حسین (ع) بهبودی یابند، آنان سه روز ، روزه بگیرند، آن دو بهبودی یافتند و آنان روزه گرفتند، اما صبح روز اول فاطمه (س) متوجه شد برای افطار غذایی در خانه نیست ، ناچار علی (ع) سه كیلو جو قرض گرفت، فاطمه (س) با دستاس آن را آرد كرد و برای روز اول با آن آرد جو، پنج عدد نان پخت و آماده افطار شدند، كه نیازمندی مراجعه كرد و غذا درخواست نمود، ناچار همه نان خویش را به او دادند و خود با آب افطار كردند، دو روز دیگر نیز بدین ترتیب گذشت و آنان با دادن غذای خویش به یتیم و اسیری كه تازه آزاد شده بود ، خود با آب افطار كردند و دیگران را بر خویش مقدم داشتند.
آری به قول زمخشری نیز ، بدین مناسبت سوره ی هل اتی نازل شد و آنان را ابرار نامید، كه در بهشت دارای مقام عالی هستند، چه این كه با ایثار و مقدم داشتن گرسنگان بر خویشتن و با وجود نیاز ، به هنگام ادای نذر ، به خاطر خدا غذای خود را به مسكین و یتیم و اسیر داده بودند. (27)

6. آموزش دیگران


قرآن كریم ، با بیان : و یعلمهم الكتاب ... ( بقره ، 129/2) پیامبر (ص) را به آموزش كتاب و حكمت و معارف دین مأمور می كند. امام صادق (ع) فرموده :
حضرت فاطمه (س) به حضور رسول خدا (ص) رسید و برخی مشكلات و سؤالات خود را با آن حضرت در میان گذاشت ، رسول خدا (ص) جزوه ای به آن بانو داد و فرمود: تعلمی ما فیها، آن چه در این جزوه آمده بیاموز، در آن جا آمده بود: من كان یؤمن بالله و الیوم الاخر، فلا یؤذی جاره... ؛ هر كس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، همسایه ی خودرا آزار نمی رساند، هر كس به خدا و قیامت ایمان دارد میهمان خویش را گرامی می دارد ، هر كس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، یا سخن حق می گوید یا ساكت می ماند. (28)
بر اساس این آموزه نیز، فاطمه (س) خود را موظف می دید در هر فرصت مناسب خود را آموزگار دیگران بداند و معارف دین را به آنان آموزش دهد یا پاسخ گوی مردان و زنان باشد، كه یكی از موارد آن چنین است :
امام حسن عسكری (ع) روایت كرده است :
زنی به حضور فاطمه زهرا (س) رسید و عرض كرد، مادری دارم كه علیل و ناتوان است و درباره ی نماز خود با اشكالاتی مواجه می شود، مرا نزد شما فرستاده تا مشكلات و سؤالات او را با شما در میان گذارم، فاطمه (س) به سؤال اول زن پاسخ داد، زن پرسش دیگری مطرح كرد و جواب شنید تا این كه سؤالات زن به ده سؤال رسید و فاطمه (س) با حوصله ، جواب های هر یك را بیان كرد، ولی آن زن به خاطر سؤالات متعدد و خسته كننده شرمنده شد و گفت : بیشتر زحمت نمی دهم ! اما فاطمه (س) فرمود: نگران نباش و هر سؤالی داری مطرح كن ، زیرا من به خاطر جواب دادن هر سؤال پاداش خواهم داشت ، اگر كسی در مدت یك روز بار سنگینی را به بالای پشت بام خانه یا ساختمانی ببرد و در مقابل آن حق الزحمه معادل هزار دینار دریافت كند، آیا تحمل این زحمت برای او نگرانی دارد ؟ زن عرض كرد : نه . فاطمه (س) فرمود: من هم به خاطر هر جوابی كه به تو می دهم، از سوی خداوند پاداش خواهم داشت. بنابراین ؛ نگران نباش ، این از آموزش های پدرم رسول خدا (ص) است ، كه دانشمندان پیرو مكتب ما ، روز قیامت به میزان دانش و علومی كه در جهت ارشاد مردم به كار گرفته اند، محشور می شوند و دارای مقام بلند خواهد بود و به آنان خطاب می شود، ای كسانی كه سرپرستی یتیمان آل محمد (ص) را به عهده گرفته اید و پدران روحانی و رهبران دینی بوده اید، پاداش بزرگ خود را دریافت دارید.
سپس فاطمه ( س) ادامه داد : ای زن ! خداوند بر چنین عالمانی لباس های فاخری می پوشاند، كه هر تار و پود آن از تمام پدیده هایی كه آفتاب بر آن می تابد ، یك میلیون بار با ارزش تر است ، زیرا همه ی پدیده های عالم ، دستخوش تیرگی و كدورت هستند، جز علم و دانش ، كه تأثیر آن ماندگار است. (29)
باری ، احادیث و معارف زیادی به منظور یك سلسله آموزش های رفتاری وارد شده ، ولی متأسفانه برخی احادیث آن بزرگوار را بیش از 18 مورد ندانسته اند. (30) در حالی كه محقق ارجمند مرحوم شیخ احمد رحمانی همدانی ، 83 مورد از احادیث حضرت زهرا (س)جمع آوری نموده (31) و 29 مورد آن را این جانب در كتاب «فاطمه ، الگوی زن مسلمان » كه با موضوع كتاب تناسب داشته با ترجمه و اندكی شرح آورده ام. (32)

7. تعلیم و تربیت فرزندان


قرآن كریم ، به همه ی اهل ایمان دستور می دهد ، خویشتن و اعضای خانواده ی خود را ، از آتش دوزخ ( حفظ كنند) و نگه دارند : یا ایها الذین آمنوا قوا انفسكم و أهلیكم نارا. (تحریم ، 6/66)
نگه داشتن خویشتن، به ترك گناه و لغزش ها و پرهیز از پیروی تمایلات نفسانی است و نگه داشتن اعضای خانواده، به تعلیم و تربیت ، امر به معروف و نهی از منكر و پیشگیری از لغزش ها و آلودگی می باشد.
این جهات، وظیفه ی اجتناب ناپذیر هر فرد مسلمان است و بر اساس این آموزه ، فاطمه زهرا (س) كه در بستر وحی پرورش یافته و رسالتی فوق العاده احساس می كند، تعلیم و تربیت همه جانبه را با جدیت نسبت به فرزندان خویش به كار می گیرد.
فاطمه (س) برای دست یابی به این هدف مهم تعلیم و تربیتی ، از گفتن اذان و اقامه با سرودن نغمه ی توحید در گوش حسن و حسین (ع) و نیز انتخاب نام زیبا و پرمعنا برای آنان با درخواست از پیامبر (ص) آموزش آنان را آغاز می كند. (33) حضرت حسن(ع) را از كودكی برای یادگیری به مسجد می فرستاد تا پیام پیامبر (ص) را دریافت كند. (34) تفریح و بازی كودكانه با آنان برقرار می سازد. (35)مسابقه خطاطی و كشتی گیری صورت می دهد. (36) به حضور و غیاب آنان توجه جدی می نماید. (37) در غذا و لباس، محبت و عدالت به كار می گیرد. (38) و بالاخره با روز خوابان كودكان و غذای كم به آنان دادن، برای بیدار ماندن و عبادت در شب قدر (39) شیوه های مختلف و متنوع تعلیماتی و تربیتی را معمول می دارد.

8.كار، در خانه


تلاش و كار و فعالیت و به كار گیری نیروها و انرژی ها، جوهر حیاتی زندگی انسان هاست و عضو عاطل و باطل ، اصولا در نظام خلقت وجود ندارد. قرآن كریم با صراحت می فرماید: لیس للانسان الا ما سعی . (نجم ، 39/53) برای انسان ، جز آن چه تلاش می كند، محصول دیگری نیست.
و نیز قرآن دستور می دهد : فاذا فرغت فانصب . ( انشراح ، 7/94)
هر گاه از كار مهمی فارغ شدی ، به كار مهم دیگری اقدام كن. همه ی پیامبران و امامان (ع) و همه ی پیشوایان دینی ، كار و تلاش و فعالیت جدی داشتند و لحظه ای از كوشش و تلاش غفلت نمی كردند.
حضرت فاطمه (س) نیز كار و تلاش زیادی انجام می داد. در اوایل ازدواج با علی (ع) به حضور پیامبر (ص) رسیدند و آن حضرت كارهای داخل خانه را به فاطمه (س) سپرد و كارهای بیرون را به علی (ع) واگذار نمود و فاطمه (س) بارها از این تقسیم كار ، اظهار خشنودی و رضایت می كرد. (40)
علی (ع) به مردی از « بنی سعد » می گوید : می خواهی داستانی از زندگی خود و فاطمه (س) را برای تو بازگو كنم ؟ فاطمه (س) محبوب ترین كس نزد رسول خدا (ص) بود، او در خانه ی من آن قدر با مشك آب كشید، كه بند مشك در سینه ی او جای گذاشت و آن قدر دستاس ( آسیاب) كرد ، كه كف دست او پینه بست و آن قدر خانه را جاروب نمود ، كه لباس او رنگ خاك گرفت و آن قدر برای غذا پختن آتش زیر دیگ افروخت كه لباس او سیاه و چركین می شد. (41)
فاطمه (س) برای گرفتن خدمتگزار به حضور پیامبر (ص) رفت، ولی با توجه به این كه هنوز مهاجران آواره ای در « صفه ی مسجد » زندگی می كردند، آن حضرت دادن خدمتگزار به فاطمه (س) را روا نداشت ، بلكه به منظور تقویت روحیه و بركت معنوی در زندگی ، 33 تسبیح ، 33 بار تحمید و 34 مرتبه تكبیر را به فاطمه آموخت ، تا از اعطای خدمتگزار بهتر باشد. (42)
جابر بن عبدالله انصاری نیز روایت كرده :
پیامبر (ص) فاطمه (س) را دید، كه پیراهنی بسیار خشن و كم ارزش پوشیده ، با یك دست آسیاب می كند و در همان حال فرزند خود را شیر می دهد ، آن حضرت در حالی كه اشك می ریخت فرمود: دخترم ! سختی های این دنیا را تحمل كن تا به شیرینی و حلاوت های آخرت دست یابی ، فاطمه (س) حمد نعمت های الهی را به جای آورد و به همین مناسبت ، آیه بر پیامبر (س) نازل شد : ولسوف یعطیك ربك فترضی. ( ضحی ، 5/93) پروردگار تو، آن قدر به تو عطا خواهد كرد ، كه خشنود شوی.(43)

9.دفاع از امامت


سه سال بعد از بعثت و تبلیغ پنهانی ، وقتی آیه : و انذر عشیرتك الاقربین (شعراء، 214/26) نازل شد تا پیامبر (ص) قوم و خویشان نزدیك خویش را آشكارا به اسلام دعوت نماید، آن حضرت به علی (ع) دستور داد، آنان را كه چهل نفر بودند، با پختن ران گوسفندی كه بركت یافت، با غذا پذیرایی كند، آن گاه در میان آنان خطابه ای كه با دعوت به توحید شروع می شد ایراد كرد و اعلام داشت : أمرنی الله تعالی أن أدعوكم الیه ، فأیكم یؤازرنی علی هذا الأمر ، أن یكون أخی ، و وصیی و وخلیفتی فیكم ؟ اما جز علی (ع) كه از همه كم سن و سال تر بود، كسی این دعوت را نپذیرفت . (44)
فاطمه ی كوچك ناظر این صحنه بود و محتوای آیه قرآن و رسالت پدر و موضوع جانشینی بعد از آن حضرت را می شنید. بدین جهت ، به منظور متابعت پیامبر (ص) همه ی افكار و اعمال خویش را تنظیم نمود و در این راه چنان كه مطالعه كردیم، انواع سختی ها و تلخی را به جان خرید، اما مهم ترین رفتار مؤمنانه ، شجاعانه و مجاهدانه آن بانوی بزرگ را در دفاع از مقام والای امامت علی (ع) همسرش كه جانشین به حق پیامبر (ص) بود می توان دانست ، كه سه نمونه حساس آن را اشاره می كنیم :
1. پس از و فات رسول خدا (ص) كه مجرای خلافت و امامت عوض شد، فاطمه (س) سوار بر مركب و علی (ع) نیز درحالی كه دست حسن و حسین (ع) را به دست گرفته بود. (45)
شبانه در خانه های انصار رفتند و برای امامت علی (ع) یاری جستند، ولی متأسفانه ، آنان با پاسخ : ای دختر رسول خدا (ص) شما دیر آمدید و ما قبلا بیعت كرده ایم ! اگر علی (ع) همسر تو زودتر می آمد با او بیعت می كردیم، حاضر به یاری نشدند و فاطمه (س) با ناراحتی فرمود: علی (ع) وظیفه ی خود را انجام داد، مردم هم كاری كردند ، كه پاداش آن را همان چیز داد.(46)
2. محمود بن لبید می گوید :
فاطمه (س) پس از و فات رسول خدا (س) پیوسته كنار مزار شهدای احد و به خصوص حمزه ی سید الشهدا می رفت و به گریه و سوگواری می پرداخت ، یكی از آن روزها نزد آن بانو رفتم ، او را تسلی و دلداری دادم و سؤال كردم : آیا رسول خدا (ص) قبل از وفات خویش درباره ی امامت علی (ع) به طور خصوصی و یا صریح چیزی گفته بود ؟!
فاطمه (س) فرمود: من از تو تعجب می كنم ، مگر داستان غدیر خم را فراموش كرده ای ؟ علاوه بر این ، از پدرم شنیدم كه می فرمود : علی (ع) بهترین جانشین من است ، و باید بدانیم ، كه آن حضرت فرمود: حكایت علی (ع) حكایت كعبه است كه مردم باید سراغ آن بروند ، نه این كه كعبه دنبال مردم حركت كند. (47)
3. حساس ترین و مهم ترین رفتار حضرت زهرا (س) به منظور دفاع از امامت علی (ع) و بلكه كیان اسلام ناب ، خطابه ی معروفی است ، كه آن حضرت آن را پس از وفات رسول خدا (ص) در مسجد مدینه خطاب به همه ی مهاجران و انصار ایراد فرمودند، كه احمد بن ابی طاهر (380هـ) معروف به ابن طیفور، و دیگران آن را روایت كرده اند و محتوای این خطابه را فاطمه (س) با دانش و معرفتی كه از پیامبر (ص) آموخته، بر اساس معارف توحیدی ، تبیین موضوع مهم نبوت ، معرفی قرآن ، فلسفه احكام ، زحمات و خدمات رسول خدا (ص) برای نجات امت از نكبت جاهلیت و نیز موقعیت همسرش علی (ع) را در نظر پیامبر (ص) معرفی می كند و به نكوهش غاصبان و یاران سست عنصر می پردازد ، تا بلكه به راه حق آیند و از وادی انحراف و هلاكت رهایی یابند . (48)اما..

پی نوشت :


1.تاریخ الامم و الملوك ، 229/2.
2.تاریخ یعقوبی ، 25/2.
3. بحار الانوار، 188/18.
4. همان ، 60/18.
5. اسد الغابه ، 439/5؛ بحار الانوار ، 17/19 و 25.
6. تاریخ یعقوبی ، 35/2؛ تاریخ پیامبر اسلام /168.
7. السیره النبویه ، 129/2؛ تاریخ یعقوبی ، 39/2؛ تاریخ پیامبر اسلام /214-217.
8. همان.
9. بحار الانوار ، 65/19- 66.
10. فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد /104.
11. بحار الانوار ، 31/20.
12. همان ، 88/20 ؛ فاطمه من المهد الی اللحد /106.
13. تفسیر نور الثقلین ، 629/3؛ بحار الانوار ، 33/43.
14. كافی ، 328/5؛ من لایحضره الفقیه ،249/3؛ بحار الانوار ، 93/43.
15. بحار الانوار ، 93/43 ؛ فاطمه من المهد الی اللحد /114-119.
16.سوره ی روم ، آیه ی 21.
17. سوره ی نساء، آیه ی 34.
18. ریاحین الشریعه ، 143/1.
19. تفسیر منهج الصادقین ، 410/2.
20. فاطمه من المهد الی اللحد /172-173.
21. الكنی و الالقاب ، 76/2؛ فرهنگ عمید 0 تاریخ جغرافیا /375.
22. بحار الانوار ، 84/43.
23. فاطمه من المهد الی اللحد ، /173.
24.تواصوا بالحق ... سوره ی والعصر ، آیه ی 3.
25. علل الشرایع 182/1؛ بحار الانوار ، 82/43.
26. نزهه المجالس ، 226/2 ؛ فاطمه من المهد الی اللحد/127.
27. الغدیر ، 111/3؛ احقاق الحق ، 171/3؛ فاطمه من المهد الی اللحد /164.
28. كافی ، 667/2؛ فاطمه من المهد الی اللحد /190.
29. منیه المرید /32؛ بحار الانوار ، 3/2.
30. الثغور الباسمه /52.
31. فاطمه الزهرا (س) ؛ بهجه قلب المصطفی /265-308.
32. فاطمه ؛ الگوی زن مسلمان /139-159.
33. بحار الانوار ، 238/43-240.
34. همان .
35. همان ، 286/43.
36.همان /286 و 309.
37. همان /316.
38. همان /283.
39. همان ، 10/94.
40. قرب الاسناد /55، ح 160؛ بحار الانوار ، 81/43.
41. مسند احمد بن حنبل ، 329/2؛ بحار الانوار ، 82/43.
42. الثغور الباسمه /22؛ بحار الانوار ، 83/43 و 89.
43. مجمع البیان ، 505/5 ؛ بحار الانوار ، 86/43.
44. تاریخ الامم و الملوك ، 217/2؛ الارشاد ، مفید /29.
45. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، 47/2.
46. الامامه و السیاسیه، 12/1؛ بحار الانوار ،355/28.
47. اسد الغایه ، 31/4؛ فضائل الخمسه ، 176/1.
48. بلاغات النساء /12-14؛ شرح حدید ، 216/16- 217؛ الاحتجاج ، طبرسی 141/1- 131؛ بحار الانوار ، 220/29-230.


نویسنده: احمد صادقی اردستانی

منبع:فصلنامه بینات شماره 56