چكیده
این پژوهش تلاش كرده است تا با بررسى خطبه تاریخى حضرت زهرا علیهاالسلام در مسجد پیامبر به فهم جامعه‏شناختى دین‏داران آن عصر بپردازد و با تمیز معیارهاى دین و دین‏دارى، ویژگى‏هاى دین‏داران واقعى از غیرواقعى را مشخص سازد. تلاش براى احیاى حقوق اجتماعى و سیاسى و آگاهى‏بخشى به مردم و بیان علل ضعف عملكرد افراد و گروه‏ها مهم‏ترین فرازهاى اجتماعى گفتمان تاریخى حضرت فاطمه علیهاالسلام در این خطابه هستند. همچنین تلاش كرده است تا قدمى براى تشخیص ابعاد گوناگون دین و دین‏دارى و تمهیدات لازم براى فراهم آوردن گویه‏ها و سنجه‏هاى مورد لزوم سنجش وضعیت دین‏دارى از دیدگاه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام بردارد. بدین‏وسیله، مى‏توان امیدوار بود كه نقایص موجود در پیمایش‏هاى ملّى نظرسنجى دینى موجود، برطرف گردند. نوعِ شاخص‏ها و ظرافت‏ها و نكته‏سنجى‏هاى گفتمان فاطمى در ارائه معیارها و مؤلّفه‏ها، بسیار قابل توجه و موشكافانه‏اند.
_______________________________________________________________________________________________________
كلیدواژه‏ها: خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام ، جامعه‏شناسى دین‏داران، سنجه‏هاى دین‏دارى، گفتمان فاطمى.
_______________________________________________________________________________________________________

مقدّمه

دین در همه زمان‏ها و همه جوامع، از ابتدایى تا مدرن و فرامدرن در اشكال گوناگون وجود و حضور داشته است. لاروس اشتغال فكر و امر فوق طبیعى و الهى را یكى از جهانى‏ترین و باثبات‏ترین گرایش‏هاى انسانى دانسته است. اما نیاز به دین در جریان تاریخ، اَشكال گوناگونى یافته است.(2) از نظر جامعه‏شناسان كلاسیك و از جمله آگوست كنت، انسان نیاز دایمى به مذهب دارد؛ زیرا خواهان دوست‏داشتن چیزى برتر از خود است.(3)
على‏رغم نیاز به دین به عنوان یك نیاز فطرى اصیل، رفتار دین‏داران از شدت و ضعف بسیارى در طول تاریخ برخوردار بوده است. شدت و ضعف رفتار دین‏داران در خلال شرایط زمانى و مكانى، مقاطع گوناگون تاریخى و ساختارهاى سیاسى و فرهنگى متفاوت، قابل تحلیل و ارزیابى است. بررسى و سنجش رفتار و گفتار دین‏داران در قالب سنجه‏هاى دینى، مى‏تواند راه را بر مقایسه تطبیقى رفتارهاى دین‏داران هموار نماید و تحلیل و تعلیل دقیق‏ترى از تأثیر شرایط اجتماعى بر پیروان تعالیم دینى به منصّه ظهور برساند. در این زمینه، خطبه تاریخى حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در مسجد پیامبر و در جریان واقعه «فدك» به عنوان مظهر نظام‏مند و پرقدرت گفتمان فاطمى مورد بررسى قرار مى‏گیرد.

گفتمان فاطمى؛ الگوى گفتمان دین‏داران

فاطمه زهرا علیهاالسلام در تعالیم نظرى و عملى خویش، تأكید وافرى بر مشخص نمودن ایمان واقعى از ایمان غیرواقعى، غیرعمیق، ظاهرى و گاه نفاق‏آلود و سالوس‏مدارانه معطوف مى‏دارد. تشخیص شرایط فرهنگى، سیاسى، اجتماعى و رابطه آن با ایمان دینى، اصالت‏ها و یا پیرایه‏هاى دینى در جاى جاى كلام ایشان به طور عام، و خطبه تاریخى ایشان در مسجد پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به طور خاص، به چشم مى‏خورد. از همین‏رو، مى‏توان مسیر «جامعه‏شناسى دین‏داران» را در كلام و گفتمان فاطمى جست‏وجو نمود و از آن براى ایضاح مفهوم دین‏دارى، تشكیل الگوهاى متفاوت دین‏داران در جوامع گوناگون و تفكیك و تمیز ایمان اصیل از ایمان مدعیان ظاهرگرا استفاده نمود. سنجه‏ها و گویه‏هاى استخراج شده از این مباحث و بررسى‏ها مى‏توانند دلالت‏هایى براى كسانى كه با سنجش مفاهیم دینى و ایمان دینى دین‏داران در بین اقشار گوناگون اجتماعى و خرده‏فرهنگ‏هاى جامعه سروكار دارند، فراهم آورد.
یك حقیقت انكارناپذیر و مسلّم همواره در پیش روى تاریخ بشریت و تاریخ اسلام وجود دارد و آن اینكه زهراى مرضیه علیهاالسلام در راستاى تنظیم رابطه خود با خداوند، به مرحله‏اى رسید كه به لحاظ جامعه‏شناختى، آغازگر جنبشى عظیم و رهایى‏بخش در حمایت از ستم‏دیدگان تاریخ بود و با نشان دادن رگه‏هاى مخفى و ناپیداى انحراف در جامعه نوپاى اسلامى، راه را براى مبارزات گسترده‏تر همسر و فرزندان مجاهد خویش هموار كرد؛ درسى كه امام حسین علیه‏السلام به خوبى از مادر خود، زهراى مرضیه علیهاالسلام ، آموخت و براى تجدید حیات دین، به منصه ظهور گذاشت. این حضور، مشاركت و مجاهدت اجتماعى براى یك زن، آن هم زمانى كه هنوز در ذهن و ضمیر جامعه نوپاى اسلامى، سنّت‏ها و تعصّب‏هاى دیرپاى جاهلى زنده بودند، از اهمیت بسیارى براى ارزیابى، تحلیل و مقایسه و بررسى ریشه‏ها و عوامل پدیدآورنده یك حركت، نهضت و انقلاب برخوردار است و بر نقش بنیادین فاطمه زهرا علیهاالسلام در پایه‏گذارى یك قیام و انقلاب دینى دلالت دارد. از این‏رو، توجه علمى به تلاش‏ها، فعالیت‏ها، اقدامات و بخصوص سخنرانى‏هاى آن حضرت، كه به خاطر نجات جامعه و اصلاح شئون آن‏ها ایراد گردیده‏اند، از اهمیت زیادى برخوردار است.
حضرت زهرا علیهاالسلام در نشان دادن الگوى یك دیندار تمام عیار و بلكه در تمام شئون انسانى خویش، نه تنها راهبر زنان، بلكه تمام انسان‏هاى آزاده‏اى است كه جز زلال حقیقت، كام تشنه آن‏ها را سیراب نخواهد كرد. حضرت زهرا علیهاالسلام در زهد، صبر، ایثار، شجاعت، اخلاص و صداقت و یاریگرى انسان‏ها و هزاران خصلت انسانى دیگر سرمشق و راهبرى بى‏نظیر است. فاطمه تمام زندگى‏اش را براى دیگران مى‏خواهد كه «كُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس» (آل عمران: 110)؛ امّت اسلامى از آن بابت كه براى مردم آفریده شده‏اند، بهترین هستند. و شعار و عمل فاطمه علیهاالسلام «الجارَ ثُّمَّ الدّار»؛(4) اول همسایه، سپس خود است. برهنگان را مى‏پوشاند، گرسنگان را طعام مى‏دهد، در راه‏ماندگان را یارى مى‏نماید و یا پس از چند روز روزه‏دارى، تنها طعام خانه و خانواده خود را پیش از افطار مى‏بخشد؛ او كه بخشش‏ها و دستگیرى‏هایش از مردم و دوست‏دارى و دعایش براى آنان، مصداق این آیه شریفه است: «وَیُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَة»(حشر: 9)؛ و در عین تنگ‏دستى، (دیگران) را بر خود برمى‏گزینند.

حضرت زهرا علیهاالسلام در مقام انسانى و اجتماعى خویش، آگاه‏تر از اهل زمان است؛ زیرا مستقیما از محضر نبوّت رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ، كسب معرفت نموده و به همراه دروازه شهر علم نبى، على علیه‏السلام ، طى طریق كرده است. پس جان او به تناسب این آگاهى، از مَلَك نیز برتر است. در وى علم وراثت نیز از جانب حق به ودیعه نهاده شده است. این وارث علم توحید، خود معصومه و ولیة‏اللّه است(5) و در سایه مقام ولایتش، جبرئیل، كه روح اعظم است، بر او نازل مى‏شده و با فرشتگان هم سخن بوده است.(6)

نظام‏نامه و مرام‏نامه حكومت الهى و جهانى بشریت و منجى نجات‏بخش آن، حضرت مهدى(عج)، نیز مبتنى بر سیره فاطمى است. حضرت مهدى(عج) در حدیثى مى‏فرماید: «فى ابنةِ رسولِ اللّهِ لى اُسوةٌ حسنةٌ»؛(7) براى من دخت پیامبر (فاطمه) الگویى نیكوست. و این خود به تنهایى بیانگر سیره طیّبه حجّت الهى است؛ همو كه آینده جهان اسلام و پیاده‏سازى الگوى مطلوب و تمام عیار جامعه اسلامى را بر عهده دارد.

فاطمه علیهاالسلام و گفتمان تاریخى او

در این قسمت، براى دریافت روح پیام حضرت فاطمه علیهاالسلام به مردم زمان خود و به كل بشریت، به خطبه مهم و تاریخى ایشان در مسجد پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مى‏پردازیم. حضرت زهرا علیهاالسلام در راستاى عمل به شعار قرآنى «لاتَظلمونَ ولاتُظلمونَ» (بقره: 279) و براى مبارزه با روح ظلم و تجاوز و تعدّى و مقابله با فتنه و انحراف ارزش‏هاى اسلامى و بنا بر احساس تكلیف، به مسجد مدینه مى‏رود و سخنرانى مهمى ایراد مى‏نماید.

این خطبه به دلیل آنكه در كتاب‏هاى متعدّد و معتبرى از اهل تسنّن و تشیّع مانند شرح نهج‏البلاغه ابن ابى الحدید و یا در كتاب بلاغات النساء ابوالفضل احمد بن ابى طاهر مروزى (204ـ208 ه. ق)، از دانشمندان عصر خلفاى عبّاسى آمده، بى‏تردید از معتبرترین اسناد تاریخى است.
در خطبه تاریخى حضرت زهرا علیهاالسلام ، فرازهاى مهمى خطاب به هیأت حاكمه وقت و عموم مردم از مهاجران و انصار آمده‏اند. در این خطبه، پس از حمد و سپاس پروردگار عالم، یكتایى خداوند و لزوم ارسال رُسُل مورد توجه و عنایت قرار مى‏گیرد و با تأكید بر نقش مهم پیامبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در بیرون آوردن مردم از جاهلیت و مقایسه این دوران با دوران حاكمیت اسلام و بخصوص نقش دستورات الهى در بهبود زندگى مادى و معنوى مردم، ادامه مى‏یابد. در این زمینه، آن حضرت به تشریح فلسفه احكام خداوندى و نقش حضرت على علیه‏السلام در كمك به پیامبر براى برپایى دین خدا مى‏پردازد. تشریح شرایط پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و آشكار شدن نفاق، دشمنى و ناسپاسى افراد در این دوره، فراز بعدى حضرت زهرا علیهاالسلام را در این خطبه تشكیل مى‏دهد. استناد به آیات كریمه قرآن براى اثبات ظالم بودن هیأت حاكمه وقت و نشان دادن چهره غاصب آن‏ها در غصب حقوق حقّه دختر پیامبر خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ، به استیضاح رئیس دولت تحمیلى وقت (ابوبكر) مى‏انجامد. در فراز پایانى نیز با شكایت از سكوت شاهدان ستم، آن‏ها را به عدم سكوت و احقاق حق ادامه‏دهندگان راستین راه پیامبر، دختر پیامبر، حضرت على و اهل بیت علیهم‏السلام فرا مى‏خواند.(8)

كارپایه‏هاى مفهومى

1. تعریف «دین»
الف. تعریف «دین» از دیدگاه متكلّمان غربى:
1. تعریف لغوى «دین»: «دین»(9) در لغت، به معناى همبستگى است و بر یك سلسله دغدغه دلالت دارد كه صاحبان خود را به یكدیگر پیوند مى‏دهد و بین آن‏ها همبستگى نزدیك پدید مى‏آورد.(10)
2. تعریف ماهوى دین: «دین عبارت از یك نظام الهى است كه براى صاحبان خود وضع شده است و مشتمل بر اصول و فروع مى‏باشد.»(11)
3. تعریف غایت‏انگارانه دین: «دین، قانون و قرارداد الهى است كه صاحبان خود را به سوى رستگارى در این دنیا و حُسن عاقبت در آخرت سوق مى‏دهد.»(12)
4. تعریف تركیبى از دین: «دین، قانون و قرارداد الهى است كه خردمندان را به سوى قبول آنچه در نزد رسول است، فرامى‏خوانند.»(13)
5. تعریف دین‏دارانه: «دین عبارت است از: اقرار به زبان، اعتقاد به پاداش و كیفر در آن جهان و عمل به اركان و دستورات آن.»(14)
6. تعریف برادلى: «دین بیش از هر چیز، كوششى است براى آنكه حقیقت كامل خیر را در تمام وجوه هستى‏مان باز نماییم.»(15)
7. تعریف میلتون یینگر: «دین یك نظام اعتقادى و عملى داراى لطف و رحمت است كه بدان وسیله، گروهى از مردم مى‏توانند از عهده حل مسائل غایى حیات انسانى برآیند. این عملكرد را با انحاى پاسخ‏هایى كه انسان‏ها مى‏توانند به پرسش‏هایى همچون مرگ، درد و رنج و معناى غایى وجود بدهند، یكى دانسته‏اند.»(16)
8. تعریف كلیفورد گیرتز: «دین عبارت است از: نظامى از نمادها و سمبل‏ها كه طورى عمل مى‏كند كه موجب وجوه انگیزه‏ها و آمادگى‏هاى نیرومند، عمیق و پایدارتر انسان‏ها مى‏شود، به تدوین و تنظیم تصورات و مفاهیم نظم كلى وجود مى‏پردازد و بر این مفاهیم و تصورات چنان نمود و ظهورى از حقیقت مى‏پوشاند كه مى‏نماید این انگیزه‏ها و ترتیبات، مبتنى بر حقیقت‏اند.»(17)
9. تعریف جوهرى از دین: «دین دربرگیرنده رابطه انسان با واقعیتى غایى، اقتدارى متعالى و جوهر ربوبى به نام خداست. بر این اساس، باورها و عباداتى كه ناظر به موجود مقدّس متعالى و الگوهاى اجتماعى در ارتباط با آن هستند، یك تعریف جوهرى از دین محسوب مى‏شوند.(18)

ب. تعریف دین از دیدگاه متكلّمان مسلمان:

10. تعریف استاد مطهّرى: «با توجه به استعمال واژه "دین " در قرآن به معناى جزا، شریعت و قانون، اطاعت و بندگى، به دست مى‏آید كه اسلام و حقیقت دین عبارت است از: تسلیم و اطاعت از خداوند متعال.»(19)
11. تعریف علاّمه طباطبائى: «دین نظام عملى مبتنى بر اعتقادات است كه مقصود از «اعتقاد» در این مورد، تنها علم نظرى نیست؛ زیرا علم نظرى به تنهایى، مستلزم عمل نیست، بلكه مقصود از «اعتقاد»، علم به وجوب پى‏روى بر طبق مقتضیات علم قطعى است»(20) و «مجموع این اعتقاد (به خدا و زندگى جاودان) و احساس و مقرّرات متناسب با آن در مسیر زندگى مورد عمل قرار مى‏گیرد.»(21)
12. تعریف استاد جعفر سبحانى: «دین یك معرفت و نهضت همه‏جانبه به سوى تكامل است.»(22)
13. تعریف آیة‏الله جوادى آملى: «دین مجموعه عقاید، اخلاق، قوانین و مقرّراتى است كه براى اداره امور جامعه انسانى و پرورش انسان‏ها باشد.»(23)

ج. تعریف دین از دیدگاه عالمان علوم اجتماعى:

14. تعریف ماكس وبر: «دین مجموعه‏اى از پاسخ‏هاى منسجم به سؤالات غامض در مورد هستى انسان است و آنچه جهان را معنادار مى‏سازد.»(24)
15. تعریف آلن بیرو: «دین، همچون گرایش شدید انسان‏ها به سوى وجود والاى خداوند، یا نیروهاى برین و یا احساس ساده وابستگى به آنان، به منظور تبیین علل وجودى خویشتن در جهان و بازیابى معنایى براى هستى است، یا دین عبارت است از: اعتقادات نسبت به این واقعیت‏ها، اشكالى كه به خود مى‏گیرند، مناسك، كیش‏ها و اعمال گوناگون مذهبى.»(25)
16. تعریف ژان پل ویلهم: «دین به عنوان فعالیت‏هاى اجتماعى و یك نیروى جذّاب عبارت است از: یك ارتباط نمادین منظّم از طریق آیین‏ها و اعتقادات ناشى از یك بنیانگذار فرحمند و جذّاب كه نوعى پیوند و تسلسل را موجب مى‏شود.»(26)

روشن است كه هیچ‏یك از این تعاریف با نگرش جامع‏نگرانه به دین ننگریسته‏اند و تنها به ساحت و بعد خاصى از دین پرداخته‏اند و اصولاً نگاه جامع به تمام مصادیق ادیان نیز میسّر نیست. انسان داراى ابعاد گوناگون فردى، اجتماعى، مادى و معنوى، دنیوى و اخروى است و دین حق نیز كه براى سعادت بشر آمده، طبعا ساحت‏هاى متفاوتى پیدا مى‏كند. علاّمه طباطبائى رحمه‏الله در تفسیر المیزان، ذیل آیه 29 سوره مباركه توبه «وَلایَدینُونَ دینَ الحقّ» مى‏نویسد: «اضافه كردن "دین " به كلمه "حق "، اضافه موصوف به صفت نیست تا معنایش آن دینى باشد كه حق است، بلكه اضافه حقیقیه است و مراد آن دینى است كه منسوب به حق است و نسبتش به حق این است كه حق اقتضا مى‏كند انسان آن دین را داشته باشد و انسان را به پى‏روى از آن دین وادار سازد.»(27)
با توجه به معناى عمیق و دقیقى كه در مفهوم «دین» حق نهفته است و با توجه به اینكه در این تحقیق، رفتارها و گفتارهاى دین‏داران در جامعه مسلمانان مورد بررسى قرارمى‏گیرند، طبعا باید مفهوم «دین اسلام» مورد توجه قرار گیرد. با دقت در تمام گزاره‏هاى مفهومى «دین»، به دست مى‏آید كه دین در خلأ حاصل نمى‏شود، بلكه برگزیده خدا براى انسان (در ادیان الهى و از جمله اسلام)، مقدّس براى غیرمقدّس، نیروى ماوراء الطبیعه براى نیروهاى طبیعى و نیز رابطه ایجابى انسان با خداست. این رابطه ایجابى انسان نسبت به خدا مى‏تواند در قالب وادارسازى انسان به پى‏روى از دین، تمایل و یا گرایش فطرى انسان به پرستش خداوند نمود پیدا كند. دین در این معنا، یك رابطه است كه میان خداوند و انسان و انسان و خداوند برقرار مى‏شود.
از این‏رو، تعریف برگزیده از دین مى‏تواند چنین باشد: «اعتقاد به خداوند (موجود ماوراءالطبیعى، مقدّس و والا) كه با احساس خشیت و پرستش رمزورانه در انسان همراه است و به عنوان یك نیاز زیستى (نیاز به پاسخ‏گویى سؤالات غایى)، در نهاد انسان ایجاد وابستگى مى‏كند و نیز با تفكیك مقدّس از غیرمقدّس، كه بر اعمال و مناسكى تكیه دارد و رفتار اخلاقى خاصى را مى‏طلبد، مشخص مى‏شود.»

2. دین‏دارى

بر اساس آنچه در بخش نخست (تعریف «دین») آمد، مى‏توان دین‏دارى را به «تنظیم رابطه انسان‏ها با خدا» مربوط دانست. چگونگى و نحوه تنظیم این رابطه، مشخص‏كننده ابعاد و نوع دین‏دارى است. در این زمینه، مشخص نمودن ابعاد دین و به طریق اولى، ابعاد دین‏دارى مى‏تواند راهگشا باشد:

3. ابعاد دین

تِرنر دین را داراى سه بعد اصلى مى‏داند:

ـ «باورها» كه ماهیت تقدّس و ماوراء الطبیعه را تعیین مى‏نمایند.
ـ «ارزش‏ها» كه در مورد مطلوب‏هایى كه از ماوراءالطبیعه نشأت گرفته‏اند، توضیح مى‏دهند.
ـ «مراسم» (ساخت) كه مداخله ماوراءالطبیعه در جهان مادى را مطالبه مى‏كنند.(28)

رابرتسون نیز دین را در سه بعد «باورها»، «نمادها»و «اعمال» مورد بررسى قرار داده است.(29)

دوركیم دین را در دو بعد «اعتقادات» و «اعمال» مطالعه كرده است.(30)

علماى مسلمان و از جمله علاّمه جعفرى دین را داراى سه بعد «عقاید»، «حركات» (اعمال) و «سكنات» (اخلاقیات) دانسته‏اند.(31)

علاّمه طباطبائى نیز دین را به سه بخش تقسیم نموده است: «اعتقادات»، «اخلاق» و «اعمال».(32)

در نهایت، مى‏توان دین را در سه بعد «باورها، اعتقادات یا اصول» (مانند اعتقاد به وجود خداوند و توحید)، «اخلاقیات و ارزش‏ها» یعنى تعیین خوب از بد، و حلال از حرام (كه تعیین‏كننده شیوه زندگى‏اند) یا «فروع دین» و حركات و اعمال یا مراسم و چگونگى انجام آن‏ها و یا احكام دینى در نظر گرفت.

ابعاد حوزه مصداق‏یابى دین باورها و اعتقادات اخلاقیات و ارزش‏ها اعمال و مراسم اصول فروع احكام عملیّه

این الگو از ابعاد دین مى‏تواند در سنجش سه بعدى دین‏دارى به كار آید و نیز مى‏توان آن را به ترتیب، تحت عنوان ابعاد «اعتقادى»، «ارزشى» و «مناسكى» نام‏گذارى كرد. لازم به ذكر است كه در حوزه جامعه‏شناسى دین، گلاك و استارك، در الگوى خود، كه شناخته شده، مقبول و نسبتا جدید است، در سنجش دین‏دارى، از ابعاد اعتقادى، ارزشى و مناسكى (به همراه دو اصل دیگر كه بعدا بدان‏ها مى‏پردازیم) استفاده مى‏نمایند كه مورد تأیید حكماى مسلمان نیز قرار گرفته است.(33)

الف. بعد اعتقادى یا باورهاى دینى: این بُعد، نوعى ادراك برخاسته از معرفت دینى است كه به معتقدان بینش خاصى نسبت به حقّانیت اصول دینى ارائه مى‏دهد. در واقع، بُعد اعتقادى مسلمانان عبارت است از: باورهایى كه انتظار مى‏رود پیروان آن دین بدان‏ها اعتقاد داشته باشند. در تعالیم مسلمانان، مى‏توان «اصول دین» را با باورهاى دینى منطبق دانست كه عبارتند از: اعتقاد به خدا و یگانگى او، نبوّت حضرت محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به عنوان آخرین پیامبر خدا، اعتقاد به معاد و روز قیامت، اعتقاد به عادل بودن خدا و اعتقاد به دوازده امام معصوم به عنوان جانشینان بر حق پیامبر علیهم‏السلام .

ب. بُعد ارزشى یا هنجارهاى دینى: این بُعد ناظر بر اثرات باورها، اعمال، تجارب و دانش دینى بر زندگى روزمرّه پیروان است. در تعالیم اسلامى، معیارهاى ارزشى و رفتارى فراوانى وجود دارند كه یك مسلمان باید در زندگى روزمرّه آن‏ها را رعایت نماید. این بعد بر خلاف ابعاد دیگر، كه صرفا ناظر بر اعتقادات یا اعمال بودند، بر اثرات آن‏ها بر جامعه و افراد دلالت مى‏كند. به عبارت دیگر، پیامدهاى اعتقادى و رفتارى دین‏داران را در جامعه و افراد مورد بررسى قرار مى‏دهد. رعایت فریضه امر به معروف و نهى از منكر، رعایت حجاب اسلامى و لزوم پرداخت زكات را مى‏توان از جمله مصادیق بعد ارزشى قلمداد نمود.

ج. بُعد مناسكى (اعمال دینى): این بعد به دلیل آنكه ناظر بر انجام یك سلسله آداب، اعمال و تشریفات عمدتا بیرونى براى انجام یك عمل غالبا جمعى است، در قالب اعمال مناسكى نام‏گذارى گردیده است. به عبارت دیگر، اعمال و شعائر دینى و مراسم و آداب و رسوم مشخصى كه ممكن است پیروان هر دین آن‏ها را بجا آورند، در این بُعد قرار مى‏گیرند. از جمله مصادیق این بُعد، مى‏توان به «نماز» اشاره كرد كه در تعالیم دینى، جایگاه رفیعى دارد و هر دو شكل واجب و مستحب آن را دربرمى‏گیرد.

در آخرین بررسى‏ها به منظور سنجش دین‏دارى، دو بُعد دیگر نیز اضافه گردیده كه عبارتند از: بُعد «عاطفى» و بُعد «دانشى»(34) كه لازم است به تعریف آن‏ها نیز پرداخته شود.

د. بعد عاطفى: این بعد ناظر بر عواطف و احساسات مربوط به داشتن رابطه با یك شعور برتر، اقتدارى متعالى و نقطه آمال و غایت عظماى انسان است. ترس از خداوند، توبه و امید به خدا نمونه‏هایى از این عواطف هستند. این بعد به دلیل آنكه نوعى تجربه احساسى را دربرمى‏گیرد، با بُعد اعتقادى، كه مقوله‏اى ذهنى، شناختى و غیراحساسى است، متفاوت مى‏باشد.

ه . بُعد دانشى: این بُعد شامل اطلاعات و دانسته‏هاى مبنایى و لازم در مورد معتقدات دینى است كه باید مورد اطلاع پیروان دین باشد. اطلاع از دانستنى‏هاى مربوط به علوم اسلامى، عبادات اسلامى و سنّت‏هاى دینى از آن جمله تلقّى مى‏شود.

دین و دین‏دارى در كلام فاطمه زهرا علیهاالسلام

در یك تقسیم‏بندى كلان از فرازهاى عمده سخنرانى سیاسى ـ الهى حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ، مى‏توان تعریف رابطه انسان با خدا (تعریف دین)، ویژگى‏هاى ارتباط با خدا و مرتبطان با او (ابعاد دین‏دارى) و تفكیك دین‏داران واقعى از دین‏داران غیرواقعى (انواع دین‏داران) را مورد بازشناسى و بررسى قرار داد. مؤلّفه‏ها و مشخصه‏هاى هر یك از قسمت‏هاى مزبور، به قرار ذیل مى‏باشند:

1. تعریف «دین»

الف. رابطه‏اى كه ابتدا با بخشیدن نعمت خداوند متعال به انسان‏ها آغاز مى‏شود و با اداى شكر از سوى بندگانش استمرار مى‏یابد: «جمّ عن الاحصاءِ عددها، و نأى عِن الجزاءِ اَمَدها ... و نَدَبهم لاستزدتها بالشكر لاتصالها و استحمد»؛(35) نعمت‏هایى كه شمارش آن‏ها از توان انسان افزون‏تر و پاداش آن‏ها ناممكن است ... مردم را به شكرگزارى فراخواند تا نعمت‏ها را پیاپى فرستد، و به حمد و سپاس راهنمایى كرد تا نعمت‏ها را فزونى بخشد.
ب. خداوند خلعت هستى به همگان بخشیده است: «ابتدعَ الاشیاءَ لا مِن شى‏ءٍ كانَ قبلَها و انشأها بلااحتذاءِ امثَلِةٍ امتَثَلها»؛ اشیاى عالم را بدون اینكه چیزى موجود باشد، آفرید و بدون مثال و نمونه‏اى ایجاد كرد.
ج. موجودات را از معرفت به اطاعت و عبادت خود رهبرى كرده است: «ولا فائدةَ له فى تصویرها الاّ تثبیتا لحكمته و تنبیها على طاعتِه»؛ از خلقت آن‏ها سود نمى‏كرد، جز آنكه خواست حكمتش تحقّق یابد و همه را به اطاعت و بندگى آگاه نماید.
د. دعوت خود را در پرتو استدلال به آیات خود، غالب و پیروز گردانیده است: «و اظهارا لِقُدرتِه»؛ و قدرت خود را آشكار كند.
ه . این رابطه با دادن اجر و ثواب به اطاعت‏كنندگان و كیفر و عقاب بر معصیت‏كنندگان در دو مرحله دنیا و آخرت، در استمرار همیشگى و پیاپى است: «ثُمّ جَعلَ الثوابَ على طاعتِه و وَضعَ العِقابَ على مَعصیة»؛ آن‏گاه پاداش را بر اطاعت و بندگى، و عذاب را در مخالفت و سرپیچى قرارداد.

با نگاه به پنج سنجه و مؤلّفه‏اى كه در تعریف «دین» در فرازهاى خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام آمده‏اند، درمى‏یابیم كه دین پیش از هر چیز، بازگوكننده یك رابطه میان انسان و خداست؛ خداوندى كه با هستى‏بخشى به انسان‏ها و با تأمین نیازهاى گوناگون آن‏ها، ایشان را در نعمت‏هاى خود غرق نموده است، به‏گونه‏اى كه این مواهب و بخشش‏ها از حوزه وصف و شمارش خارج گردیده‏اند. در چنین حالتى، خداوند از بندگانش مى‏خواهد كه بر طاعت و فرمان‏بردارى او استوار بمانند (بدون اینكه چنین خواستى فایده‏اى نصیب او گرداند.) در نهایت، استوارماندگان بر سبیل اطاعت، به پاداش و ثواب مضاعف، و گردن‏كشان و طاغیان به عِقاب و كیفر وعده داده شده‏اند.

2. ابعاد دین‏دارى(36)

الف. شهادت به معبود یكتا و بى‏شریك: «و اَشهدُ اَن لاالهَ‏الااللّهُ وَحدَهُ لا شریكَ له، كلمةً جَعَل الاخلاصَ تأویلَها و ضَمِنَ القلوبَ موصولَها و اَنارَ فِى الفكرِ معقولَها.»؛ گواهى مى‏دهم كه بجز اللّه خدایى نبوده و شریكى براى او نیست. تفسیر این گواهى و شهادت، اخلاص است و پایبند آن، قلب‏هاى آگاه كه در پیشگاه تفكّر و اندیشه، معناى آن را روشن نمود.
ب. شهادت بر نبوّت حضرت محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به عنوان رسول خدا: «وَ اَشهدُ اَنَّ محمّدا عَبدُه و رسولُه ... و قامَ عَن الناسِ بالهدایةِ و اَنقذَهم مِن الغوایِة و ... و هداهم الىَ الدّینِ القویمِ و دَعاهُم الىَ الطریقِ المستقیمِ»؛ گواهى مى‏دهم كه پدرم محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله بنده و فرستاده اوست. پیامبر براى هدایت در میان مردم بپا خواست و آنان را از گم‏راهى نجات داد ... و به سوى دین استوار الهى رهنمون شد و همه را به راه راست دعوت نمود.
ج. پرچم‏دارى امر و نهى: «اَنتم عبادَاللّه، نَصبُ اَمرِه و نَهیِه»؛ شما اى بندگان خدا! پرچم‏داران امر و نهى خدایید.
د. حمل دین و وحى خداوند: «... و حملةُ دینِه و وحیِه»؛و حاملان دین و وحى الهى مى‏باشید.
ه. امانت‏دارى خداوند نسبت به خود و مُبلّغ او نسبت به امّت‏هاى دیگر: «و اُمناءُ اللّهِ على اَنفسِكم و بلغاؤُه اِلىَ الاُمَم»؛ امانت‏داران حق و رسانندگان آن به خلق هستید.
و. اعتقاد به كتاب قرآن كریم به عنوان قانون مكتوب الهى: «علیكم كتابَ اللّهِ الناطقَ ... و بیّناتَه الجالیةِ و براهینَه الكافیةِ و فضائلَه المندوبةِ و رخصَه الموهوبةِ و شرائعهُ المكتوبةِ»؛ بر شماست كتاب ناطق خدا ... با استدلال‏هاى جلوه‏گر و براهین كامل هدایتگر و فضایل پسندیده و مستحبّات بخشوده و قوانین واجب‏شده پروردگار.
ز. اطاعت از اوامر الهى: «فجَعلَ اللّهُ الایمانَ تطهیرا لَكم مِن الشركِ ... اطیعوااللّهَ فیما اَمرَكم بِه و نَهاكم عَنه»؛ سپس ایمان را براى پاك كردن شما از شرك قرار داد ... خداوند را در آنچه به شما فرمان داد و شما را از آنچه بازداشت، اطاعت كنید.
ح. نمازگزارى: «والصلاةَ تنزیها لكم عَنِ الكِبر»؛ و نماز را براى دورى شما از تكبّر (قرار داد.)
ط. پرداخت زكات: «والزكاةَ تزكیةً لِلنفسَ و نماءً فِى الرزقِ»؛ و زكات را براى پاك كردن جان و فراوانى روزى (شما بنهاد.)
ى. روزه‏گرفتن: «والصیامَ تثبیتا للاخلاصِ»؛ و روزه را براى تحقّق اخلاص (شما بر جاى گذاشت.)
ك. حج‏گزاردن: «والحجَّ تشییدا لِلدینِ»؛ و حج را براى تقویت دین (شما مقرّر كرد.)
ل. برپایى عدل: «والعدلَ تنسیقا للقلوبِ»؛ و عدل را براى استوارى دل‏ها (مقرّر ساخت.)
م. قبول امامت و پیشوایى اهل بیت علیهم‏السلام : «و طاعَتنا نظاما للملّةِ وامامَتنا اَمانا مِن الفُرقةِ (للفرقةِ)» و اطاعت از اهل بیت علیهم‏السلام را براى نظم یافتن ملت اسلام و امامت ما را براى ایمنى از تفرقه (قرار داد.)
ن. جهاد: «و الجهادَ عِزّا لِلاسلامِ»؛ و جهاد را براى عزّت اسلام (مقدّر گردانید.)
س. صبر: «والصبرَ علىَ استیجابِ الامرِ»؛ و بردبارى را براى به دست آوردن پاداش (قرار داد.)
ع. امر به معروف: «والامرَ بِالمعروفِ مصلحةً لِلعامّةِ»؛ و امر به معروف را براى مصالح اجتماعى عموم مردم (ایجاد نمود.)
ف. نیكى به پدر و مادر: «و برَّ الوالدینِ وقایةً مِن السخطِ»؛ و نیكى به پدر و مادر را براى دورى از عذاب الهى (جعل نمود.)
ص. پیوند خویشاوندى: «وصلةَ الارحامِ مُنماةً للعددِ»؛ و پیوند خویشاوندى را براى فزونى خویشاوندان (مقرّر ساخت.)
ق. وفا به نذر: «والوفاءَ بالنذرِ»؛ و وفاى به نذر.
ر. قصاص خون بیگناهان: «والقصاصَ حِقنا للدِّماء»؛ و قصاص را براى حفظ خون انسان‏ها (مقدّر ساخت.)
ش. كم‏فروشى نكردن در معامله: «و توفیةَ المكائیلِ والموازینِ تغییرا للبَخسِ»؛ و رعایت كیل و وزن در معاملات را براى درمان كم‏فروشى (قرار داد.)
ت. دورى از شراب‏خوارى: «والنهىَ عن شُربِ الخَمرِ تنزیها عَن الرِجس»؛ و نهى از شراب‏خوارى را براى پاكیزه ماندن از پلیدى‏ها (مقرّر گرداند.)
ث. اجتناب از تهمت: «واجتنابَ القذفِ حِجابا عَن اللَّعنِ»؛ و دورى از تهمت ناموسى را براى محفوظ‏ماندن از لعنت (جعل نمود.)
خ. دزدى نكردن: «و تركَ السرقةِ ایجابا لِلعفّةِ»؛ و ترك دزدى را براى تحقق عفّت و پاك‏دامنى (لازم گردانید.)
ذ. شرك نورزیدن به خدا: «و حرّمَ اللّهُ الشركَ اِخلاصا له بِالرّبوبیةِ»؛ و شرك را براى اخلاص در بندگى و توحید تحریم كرد.
ض. خداترسى: «إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء» (فاطر: 28)؛ (خدا را در آنچه امر و نهى كرده اطاعت نمایید كه) همانا دانشمندان از خدا مى‏ترسند.
ظ. تقوا پیشگى: «اتَّقُواْ اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُون» (آل عمران: 102)؛ پس آن‏گونه كه شایسته است از خدا بترسید و از دنیا نروید، مگر آنكه مسلمان باشید.
غ. سپاس‏گزارى معبود: «... و ندبهم لاستزدِتها بِالشكرِ لاتصالِها و استحمد»؛ مردم را به شكرگزارى فراخواند تا نعمت‏ها را پیاپى فرستد و به حمد و سپاس راه‏نمایى كرد.
با توجه به الگوى مفهومى ـ كه قبلاً ارائه شد ـ جدول با استفاده از مجموع مؤلّفه‏هاى استخراج شده از سخنان حضرت زهرا علیهاالسلام قابل ارائه است. همان‏گونه كه از جدول برمى‏آید، هر پنج مؤلّفه دین‏دارى (الگوى گلاك و استارك) همراه با تنوّع گزاره‏هاى موجود در آن قابل رؤیت مى‏باشند و استفاده از این گزاره‏هاى دقیق در باب ویژگى‏هاى دین‏داران، مى‏تواند كمك مهمى در جهت افزایش دقت و صحّت پیمایش‏هاى ملّى سنجش دین‏دارى در كشور بنماید و مطالعات تطبیقى دین‏دارى نیز با كسب اطلاع از روند تغییرات و تحوّلات، به كشف الگوهاى گوناگون و عوامل تأثیرگذار بر مسیرها و روندها نایل آیند. لازم به ذكر است كه بسیارى از گزاره‏هاى موجود در جدول مى‏توانند نقایصّ موجود در سنجه‏هاى موجود دین‏دارى را برطرف نمایند. براى مثال، نیكى به والدین، وفا به نذر، لزوم قصاص خونریز، پیوند خویشاوندى، نهى از كم‏فروشى در معاملات، و لزوم رعایت عدالت از جمله موارد و مؤلّفه‏هایى هستند كه مى‏توانند در سنجش دقیق و عمیق دین‏دارى، به شیوه‏هاى گوناگون مؤثر و مفید واقع گردند.

3. انواع دین‏داران (معیار تشخیص دین‏داران غیرواقعى از دین‏داران واقعى)

الف. دور ساختن شایستگان به زعامت و اداره امور مسلمانان: «اَلا! قد اَرى اَن قد اَخلدتُم اِلىَ الخَفصِ و اَبعدَتم مَن هو اَحقُّ بِالبسطِ و القبضِ ...»؛ آگاه باشید! جز این نیست كه به تن‏آسایى خو كرده و امام واقعى خود را از زمام‏دارى دور ساخته‏اید.

ب. عدم دادستانى و یا تغافل در دادخواهى از مظلوم: «اَیُّها بنى قیلة! اُهضم تُراثُ ابیه و انتم بمرأى مِنّى و مَسمعٍ و منتدى و مجتمعٍ؟ تَلبسكم الدعوةُ و تَشملكم الخبرةُ و اَنتم ذُوالعددِ و العدّةِ والاداةِ والقُوّةِ و عندكم السلاحُ والجُنّةُ، تُوافیكم الدعوةُ فلاتُجیبونَ، و تأتیكم الصَّرخُةُ فلاتَغیثونِ (تغینون)»، اى پسران قیله! پیش چشم ما میراث پدرم را ببرند و حرمت نگه ندارند، در حالى كه دارى انجمن و اجتماعید؟ صداى دعوت مرا همگان مى‏شنوید و از حال من از هر جهت آگاهید و داراى نفرات رزمى و ذخیره‏اید، داراى ابزار جنگى و قوّه‏اید، انواع سلاح و سپر نزد شماست، صداى دعوت من به شما مى‏رسد، ولى جواب نمى‏دهید، و ناله فریادخواهى من به گوشتان مى‏رسد، ولى مرا یارى نمى‏كنید.

ج. لگدمال كردن سنّت‏هاى پیامبر و زنده‏كردن سنّت‏هاى جاهلى: «و اخمادُ سنن النّبىِّ الصفىِّ ... «افَحُكمَ الجاهلیةِ یَبغونَ و مَن اَحسنُ مِن اللّهِ حُكما لقومٍ یوقنونَ»؟ اَتَقولُونَ ماتَ محمّدٌ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله فَخطبَ جلیلٌ استوسَعَ وَهنُه، و استنهَر فَتقُه، وانفتقَ رَتقُه»؛ به از بین بردن سنّت‏هاى پیامبر برگزیده روى آوردید ... آیا حكم عصر جاهلیت را مى‏طلبید؟ براى اهل یقین چه حكمى بالاتر و بهتر از حكم خداست؟ آیا مى‏گویید: محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مرد! آرى، وفات پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مصیبتى بزرگ است؛ مصیبتى در نهایت بزرگى و وسعت كه شكاف و زخم آن بسى فراخ است و زخم دل را دوباره باز مى‏كند.

د. سكوت در برابر عدم اجراى حقیقت از ترس برپاشدن فتنه و جنجال: «... ابتدارا زعمتم خوفَ الفتنةِ»؛ پیامبر هنوز دفن نشده بود كه هر چه خواستید كردید و بهانه آوردید كه از فتنه مى‏ترسیم.

ه . عدم پیكار با پیمان‏شكنان دین خدا (مشركان و بى‏دین‏ها): «اَلا تُقاتِلون قَوما نَكثُوا ایمانهم و هَمُّوا بِاخراجِ الرّسولِ و هم بَدؤوكُم اَوّلَ مرّةٍ اَتخشونهم فاللّهُ اَحقُّ أن تَخشَوهُ اِن كنتم مُؤمنینَ» (توبه: 13)؛ آیا نمى‏جنگید با گروهى كه عهد شكستند و خواستند رسول خدا را اخراج كنند، با آنكه آنان آغازگر جنگ بودند؛ آیا از آنان مى‏ترسید، در حالى كه سزاوار است كه از او بترسید، اگر مؤمنید؟

و. پرهیز از عمل به تعالیم قرآن و پشت سر افكندن آن: «و اَنّى تُؤفكون؟ و كتابَ‏اللّهِ بَین اَظهركم امرٌ زاهرة (ظاهرة) ... قد خلّفتموه وراءَ ظُهوركم...»؛ چرا بیراهه مى‏روید، در حالى كه كتاب خدا در میان شماست، مطالبش روشن هستند؟ ... اما شما به قرآن پشت كردید و از آن روى‏گردان شدید.

ز. تن‏پرورى، عافیت‏طلبى و بى‏تفاوتى: «اَلا وقَد اَرى اَن قَد اَخلدتُم اِلىَ الحفضِ و اَبعدتُم مَن هو اَحقُّ بِالبسطِ والقَبضِ، قد خلوتم بِالدّعةِ و نجوتُم مِن الضیقِ بالسّعةِ»؛ اما جز این نیست كه به تن‏آسایى خو كرده‏اید و امام واقعى خود را از زمام‏دارى دور ساخته‏اید و با رفاه و آسایش انس گرفته‏اید و از سختى زندگانى به راحتى و خوش‏گذرانى رسیده‏اید.

در این بخش، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام به بیان ویژگى‏هاى افرادى مى‏پردازد كه خود را در صف مؤمنان قرار داده‏اند ولى عملكرد آن‏ها با ویژگى‏هاى مؤمنان واقعى تطابقى ندارد. هفت مؤلّفه و سنجه مزبور بیانگر ویژگى‏هاى چنین انسان‏هایى مى‏باشند.

نكته قابل توجه آنكه نمایش چنین رفتارها و خصوصیاتى پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و با «تغییر خط‏مشى سیاسى و روى كار آمدن تحمیلى افراد ناشایست» و «دورسازى شایستگان به زعامت و اداره امور مسلمانان» و «منزوى ساختن اهل بیت علیهم‏السلام (و حامیان آن‏ها)» صورت مى‏پذیرد. فاطمه زهرا علیهاالسلام رفتار و عمل چنین ـ به ظاهر ـ دین‏دارانى را با خدشه و اشكال در اصل باورهاى دینى آنان مرتبط مى‏انگارد، تا آنجا كه خطاب به گروه انصار مى‏فرماید: «أَلاَ تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَّكَثُواْ أَیْمَانَهُمْ وَهَمُّواْ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُم بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤُمِنِینَ» (توبه: 13)؛ چرا با قومى كه پیمان‏هاى خود را شكسته‏اند و تصمیم به اخراج پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله گرفته‏اند پیكار نمى‏كنید، در حالى كه آن‏ها آغازگر بوده‏اند؟ آیا از ایشان مى‏ترسید؟ بهتر است از خدا بترسید اگر ایمان دارید.

از این عبارت معلوم مى‏گردد كه مؤلّفه باورها، شناخت و معرفت دینى و درجه ثبات واستحكام آن، نقش مهم و اساسى در قوّت ایمان و دین‏دارى انسان‏ها ایفا مى‏نماید و هرگونه نقص و خلل در این باورها و اعتقادات دینى، تأثیرات قابل توجه خود را بر تشخیص خوب و بد، مطلوب و نامطلوب و نیز رفتار و اعمال آدمیان بر جاى خواهد گذاشت و در نهایت، با كمك و تحت‏تأثیر شرایط سیاسى و اجتماعى و یا با تغییر این شرایط، راه براى بروز و ظهور این اشكالات هموار مى‏گردد و نقایص (در اعتقادات و باورهاى دینى) در قالب رفتارهاى ضدّ دینى و یا بروز خلل در انجام رفتارهاى شایسته و بایسته، به منصه ظهور مى‏رسند. در این مواقع است كه دین‏داران واقعى از غیرواقعى شناخته مى‏شوند.

در كلام حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ، ایمان داشتن با «خداشناسى» و «ترس از خداوند» و «نترسیدن از غیر او» مشخص مى‏شود و همه این‏ها نیز مشخص‏كننده آن هستند كه چرا یك رفتار، اقدام و عمل لازم توسط مدعیان دین‏دارى به انجام نمى‏رسد؛ هرچند این كار عدم پیكار با كسانى باشد كه تصمیم به اخراج پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله گرفته‏اند و بر سر عهد و پیمان خود نبوده‏اند.
--------------------------------------------------------------------------------
1 عضو هیأت علمى دانشگاه تربیت معلم.
2. آلن بیرو، فرهنگ علوم اجتماعى، ترجمه باقر ساروخانى، تهران، كیهان، 1375، ص 321.
3. ریمون آرون، مراحل اساسى اندیشه در جامعه‏شناسى، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، 1363، ص 129.
4. محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 13، ص 428، روایت 23، باب 18.
5. علاّمه امینى، فاطمه زهرا علیهاالسلام ، ترجمه حبیب چایچیان، تهران، امیركبیر، 1363.
6. همان، ص 73 / امام خمینى رحمه‏الله ، صحیفه نور، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى رحمه‏الله ، ج 19، ص 278ـ279.
7. محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج 53، ص 180.
8. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى‏طالب، ج 2، ص 200ـ208 / عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، صدیقه طاهره بانوى بزرگ اسلام، قم، نوید اسلام، 1379، ص 225ـ247.
9. Religion.
10. میرچا الیاده، دین‏پژوهى، ترجمه بهاءالدین خرّمشاهى، 1375، ص 60.
11. جان ناس، تاریخ جامع ادیان از آغاز تا امروز، ترجمه على اصغر حكمت، چ سیزدهم، تهران، كتاب گستر (علمى ـ فرهنگى)، 1382، ص 79ـ81.
12. همان.
13. همان.
14. همان.
15. مایكل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینى، ترجمه احمد نراقى و ابراهیم سلطانى، تهران، طرح نو، 1378، ص 18.
16. Milton Yinger, Scientific Study of Religion (NewYork: Macmilan Publishing, 1970), P. 7.
17. ژان پل ویلهم، جامعه‏شناسى ادیان، عبدالرحیم گواهى، تهران، تبیان، 1375، ص 168.
18. Ronald Robrtson, The sociological Interpretation of Religion (oxford: Basil Blackwell, 1970), P. 47; Melford E. Spiro, Religion: Problems of Definition and Explanation, Micheal Banton (ed.) (London: Tavistok, 1966), P. 96-97.
19. ر. ك. یادنامه استاد شهید مطهرى، زیر نظر عبدالكریم سروش، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، ص 117.
20. سیدمحمّدحسین طباطبائى، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، 1394 ق، ج 15، ص 8.
21. همان، ص 3.
22. جعفر سبحانى، فصل‏نامه نقد و نظر، ش 3، ص 19.
23. عبداللّه جوادى آملى، شریعت در آیینه معرفت، قم، مركز نشر فرهنگى رجاء، 1372، ج 5، ص 93.
24. Ronald Robertson, op.cit.
25. آلن بیرو، پیشین، ص 321.
26. ژان پل ویلهم، پیشین، ص 178
27. سیدمحمّدحسین طباطبائى، پیشین، ج 9، ص 368.
28. B. Turner, N. Abercrombie, & S. Hill, The Dictionary of Sociology, 3 rd. edition (London: Penguin Group, 1994) P. 163.
29. Ronald Robertson, op.cit
30. تى. بى. باتامور، جامعه‏شناسى، ترجمه سیدحسن منصور و سیدحسن كلجاهى،تهران،جیبى،1375،ص160.
31. محمّدتقى جعفرى، ترجمه و تفسیر نهج‏البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1349، ج 1، ص 172.
32. سیدمحمّدحسین طباطبائى، خلاصه تعالیم اسلام، تهران، كعبه، 1362، ص 16.
33. ر. ك. ژان پل ویلهم، پیشین، مقدمه علاّمه جعفرى.
34. Gloek and Stark, American Piety: The Nature of Religious Commitment (Berkeley, 1968), P. 20-21.
35. ناصر مكارم شیرازى، زهرا برترین بانوى جهان، قم، هدف، 1367. در تنظیم متن عربى خطبه فدكیه حضرت زهرا علیهاالسلام از این كتاب استفاده شده است.
36. یكى از متقن‏ترین اسناد این خطبه اصول كافى از محمد بن یعقوب كلینى است و لازم به ذكر است كه این ابعاد تقریبا به ترتیب ارائه شده در خطبه حضرت علیهاالسلام آورده شده‏اند و تنظیم و تبویب آن‏ها در جدول آتى آمده است.

نویسنده: شهلا باقرى

منبع: نشریه بانوان شیعه، شماره 4